Mèo học bằng clicker rất tốt, nhiều con nhanh không kém chó, miễn là phiên tập thật ngắn, phần thưởng là thứ mèo thèm, và tiếng bấm luôn đúng vào khoảnh khắc mèo làm đúng. Ba bài đầu nên là chạm mũi vào ngón tay, ngồi, rồi đập tay; mỗi bài thường thành hình trong vài ngày. Đây không chỉ là làm trò: chạm mũi giúp dẫn mèo vào lồng, lên cân, xuống khỏi bàn mà không phải bế.
Bài này đi theo lịch mười ngày, mỗi ngày hai phiên, mỗi phiên khoảng ba phút. Có phần nạp tiếng bấm, từng bước của ba bài, bảng đọc mèo đang hiểu hay đang chán, và những lỗi làm mèo bỏ đi giữa phiên. Nếu bạn đã đọc về clicker cho chó, phần lớn nguyên tắc giống nhau, chỉ khác ở nhịp và phần thưởng.
Clicker làm gì, và vì sao hợp với mèo
Clicker là một hộp nhỏ phát ra tiếng tách. Bản thân tiếng tách không có nghĩa gì, cho đến khi bạn nối nó với đồ ăn: bấm, cho ăn, bấm, cho ăn, vài chục lần. Từ đó tiếng tách trở thành lời nói "đúng rồi, phần thưởng đang tới". Điểm mạnh của nó là độ chính xác: tiếng bấm đánh dấu đúng khoảnh khắc mông mèo chạm sàn, trong khi tay đưa thưởng luôn chậm hơn một hai giây.
Với mèo, độ chính xác này đặc biệt quan trọng. Mèo không có thói chờ đợi tín hiệu của người như chó; chúng làm một việc rồi chuyển ngay sang việc khác. Nếu thưởng muộn, mèo nối phần thưởng với việc nó đang làm lúc đó, ví dụ đứng dậy, chứ không phải ngồi. Tiếng bấm lấp khoảng trống ấy.
Nếu tiếng tách làm mèo giật mình, dùng một tiếng chặc lưỡi ngắn, hoặc bấm clicker trong túi áo cho nhỏ tiếng. Có người dùng nắp lọ thuỷ tinh ấn kêu tách, hay một từ ngắn như "đúng". Âm gì cũng được, miễn là ngắn, giống nhau mọi lần, và chỉ dùng cho việc này.
Chuẩn bị: thưởng, chỗ tập, giờ tập
Mèo dừng tập rất nhanh khi thấy không đáng. Ba thứ này quyết định mèo có ở lại hay không:
- Thưởng thật nhỏ, thật ngon. Mẩu thịt gà luộc bằng hạt đậu xanh, hay một chấm pate trên đầu thìa. Mỗi phiên có thể dùng mười đến hai mươi miếng, nên mỗi miếng phải nhỏ để mèo không no giữa chừng. Tính phần này vào khẩu phần trong ngày.
- Chỗ tập cao và yên. Nhiều mèo tập trên bàn hay ghế tốt hơn dưới sàn, vì ngang tầm mắt người. Trải một tấm thảm nhỏ làm "chỗ tập", để mèo biết khi lên thảm là lúc chơi trò này.
- Giờ tập trước bữa. Mèo hơi đói sẽ chú tâm hơn. Không tập khi mèo đang muốn ngủ hay vừa bị làm điều gì khó chịu.
- Một con một lúc. Nhà nhiều mèo thì đóng cửa phòng, tập riêng từng con, hoặc cho con kia một đồ chơi nhả hạt ở phòng khác.
- Phiên ngắn. Khoảng ba phút hoặc mười lần bấm, dừng khi mèo còn muốn chơi tiếp. Dừng sớm làm phiên sau mèo hào hứng hơn.
Nhà chị Lan để sẵn một hộp nhỏ đựng thịt gà xé và chiếc clicker cạnh tấm thảm tập trên bàn trà. Mỗi tối trước bữa, chị bấm ba phút trong lúc nồi cơm còn đang nấu. Chính việc gắn phiên tập vào một thói quen có sẵn trong nhà giúp chị giữ đều được mười ngày, điều mà nhiều người bỏ dở sau ngày thứ ba.
Lịch mười ngày cho ba bài đầu
Mỗi ngày hai phiên. Tiến độ tuỳ con; chậm hơn lịch không có nghĩa là mèo kém:
| Ngày | Bài | Cách làm | Xong khi |
|---|---|---|---|
| 1 | Nạp tiếng bấm | Mèo ngồi cạnh. Bấm, đưa thưởng ngay. Lặp lại mười lần, không yêu cầu gì | Nghe tiếng tách là mèo quay sang tay cầm thưởng |
| 2–3 | Chạm mũi | Đưa hai ngón tay ra cách mũi mèo vài phân. Mèo ngửi theo bản năng, mũi chạm tay, bấm, thưởng. Rút tay về, đưa ra lại | Mèo chủ động chạm ngay khi thấy ngón tay |
| 4 | Chạm mũi xa hơn | Đưa ngón tay sang trái, sang phải, cao hơn đầu, xa một bước. Mèo đi theo để chạm | Mèo đi vài bước theo ngón tay |
| 5–6 | Ngồi | Cầm thưởng trên đầu mèo, nhích nhẹ về phía sau tai. Mèo ngẩng đầu, mông tự hạ xuống, đúng lúc mông chạm thì bấm | Mèo ngồi theo tay mà không cần thưởng trong tay |
| 7 | Gắn lời cho ngồi | Nói "ngồi" một lần, rồi làm động tác tay, mèo ngồi thì bấm. Dần nói trước, chờ | Mèo ngồi khi nghe chữ, chưa cần động tác |
| 8–9 | Đập tay | Mèo đang ngồi. Đưa lòng bàn tay ngửa thấp ngang chân mèo. Mèo nhấc chân dù một chút cũng bấm. Dần nâng tay cao, chỉ bấm khi chân chạm tay | Mèo đặt chân lên lòng bàn tay bạn |
| 10 | Ôn cả ba | Xen kẽ ba bài trong một phiên, mỗi bài vài lần | Mèo làm được cả ba ở chỗ tập quen |
Một mẹo cho bài đập tay: nhiều mèo nhấc chân tự nhiên khi bạn chạm nhẹ vào mu bàn chân trước. Có thể bắt đầu bằng cách bấm ngay lúc chân nhấc lên sau cú chạm, rồi bỏ dần cú chạm.
Dấu hiệu mèo đang hiểu, đang chán hay đang bực
Mèo nói rất rõ nếu bạn để ý. Đọc theo bảng để điều chỉnh ngay trong phiên:
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Mắt dán vào tay cầm thưởng, làm lại ngay khi vừa ăn xong | Đang hiểu và hào hứng | Làm thêm hai ba lần rồi dừng khi còn đang tốt |
| Tự làm thử nhiều việc khác: ngồi, nằm, giơ chân | Mèo đang đoán xem bạn muốn gì | Chỉ bấm việc bạn đang dạy; làm bài dễ hơn một chút |
| Quay đi liếm lông, nhìn ra cửa sổ | Đã chán hoặc no | Kết thúc bằng một lần chạm mũi thật dễ rồi nghỉ |
| Đuôi quất, cào vào tay cầm thưởng | Bực vì bài quá khó hoặc thưởng chậm | Lùi về bước trước, thưởng nhanh hơn |
| Giật mình khi bấm | Tiếng tách quá to | Đổi sang tiếng chặc lưỡi hoặc bấm trong túi |
| Bỏ đi giữa phiên | Phiên quá dài hoặc thưởng không đủ hấp dẫn | Rút ngắn còn nửa, đổi món thưởng |
Khoảnh khắc đáng mừng nhất thường đến vào khoảng ngày thứ ba: mèo nhìn ngón tay bạn, ngập ngừng một nhịp, rồi tự chạm mũi mà không cần ngửi trước. Đó là lúc mèo không còn làm theo bản năng mà đang chủ động "hỏi" có được thưởng không. Từ đây, mọi bài sau đều đi nhanh hơn.
Áp vào con mèo nhà bạn
Mèo ham ăn, lao vào tay. Mèo quá hăng sẽ cào vào tay cầm thưởng. Đặt thưởng xuống bàn trước mặt mèo thay vì đưa bằng tay, và giữ tay cầm thưởng sau lưng. Sau vài phiên, mèo học rằng ngồi yên mới làm thưởng xuất hiện.
Mèo kén ăn, ít hứng. Tìm thứ mèo thích nhất bằng cách bày ba bốn món nhỏ cạnh nhau, xem mèo ăn món nào trước. Món đó chỉ dùng cho phiên tập. Tập ngay trước bữa tối, khi bụng hơi đói.
Mèo nhút nhát, ngại lại gần. Bắt đầu bằng bài chạm mũi vì bài này để mèo chủ động. Bạn ngồi thấp, đưa ngón tay ra rồi chờ, không tiến tới. Mỗi lần mèo tự chạm là một lần nó thấy người chủ dễ đoán và an toàn.
Nhà có trẻ muốn cùng tập. Trẻ khoảng tám tuổi trở lên có thể cầm clicker và thưởng dưới sự hướng dẫn của người lớn. Cho trẻ dạy bài chạm mũi trước, vì bài này dễ thành công và không cần cầm vào người mèo. Trẻ nhỏ hơn chỉ nên đứng xem hoặc đưa thưởng khi người lớn bấm.
Lỗi người chủ hay mắc
Bấm mà không cho thưởng. Mỗi tiếng tách là một lời hứa. Bấm nhầm thì vẫn cho thưởng; nếu không, tiếng tách mất giá rất nhanh.
Bấm nhiều lần cho một việc. Tách tách tách khi mèo ngồi giỏi chỉ làm mèo bối rối. Một việc đúng, một tiếng bấm, một phần thưởng.
Dùng clicker để gọi mèo. Clicker đánh dấu việc đúng, không phải tiếng gọi. Gọi mèo bằng tiếng gọi riêng.
Nói lệnh lặp đi lặp lại. "Ngồi, ngồi, ngồi nào" dạy mèo rằng lệnh thật là ba lần. Nói một lần, chờ, không làm thì giúp bằng tay rồi làm lại lần sau dễ hơn.
Phiên quá dài vì mèo đang làm tốt. Đây là lỗi phổ biến nhất. Mèo bỏ đi giữa phiên thì phiên sau kém hào hứng. Dừng khi mọi thứ còn tốt.
Kỳ vọng mèo làm mọi chỗ ngay. Mèo làm được trên bàn chưa chắc làm được dưới sàn. Mỗi chỗ mới, mỗi người tập mới, hãy lùi về bước dễ vài lần.
Từ làm trò đến việc có ích trong nhà
Chạm mũi là bài đáng tiền nhất. Khi mèo đã thạo, bạn dùng ngón tay dẫn mèo đi khắp nơi mà không cần bế: từ bàn bếp xuống sàn, từ gầm giường ra, lên bàn cân, vào lồng vận chuyển. Có người dạy mèo chạm mũi vào một chiếc que có quả bóng nhỏ ở đầu, để dẫn mèo từ xa hơn.
Ngồi giúp mèo bình tĩnh ở những lúc dễ hỗn loạn: trước khi đặt bát ăn, khi khách đến, trước khi mở cửa ra ban công. Mèo đang ngồi chờ thưởng thì không lao ra cửa được. Đập tay thì có ích khi cần kiểm tra chân, tập dần sang việc cầm chân để cắt móng.
Bác Tư dạy con mèo già của mình chạm mũi trong một tuần, chủ yếu để có thêm một cách vui vẻ ngồi với mèo mỗi sáng. Huấn luyện bằng thưởng là một kiểu trò chuyện, và với nhiều mèo trong nhà, những phút đó là phần vận động trí não chúng thiếu nhất. Mèo được dùng đầu óc thường ít phá phách và ít kêu đêm hơn.
Nếu mèo vốn hay tham gia mà bỗng không muốn tập, ăn ít, lười vận động, bạn nên để ý sức khoẻ. Mèo đau thường rút lui khỏi những hoạt động nó từng thích, và đó có khi là dấu hiệu đầu tiên người chủ thấy.
Câu hỏi thường gặp
Mèo có thực sự huấn luyện được như chó không?
Mèo học bằng phần thưởng theo cùng nguyên tắc như chó, và nhiều con học rất nhanh. Khác biệt là mèo ít chịu tập lâu, ít làm vì muốn chiều người chủ, nên phiên ngắn và thưởng hấp dẫn quan trọng hơn.
Mèo bao nhiêu tuổi thì tập clicker được?
Mèo con từ khoảng ba tháng tuổi đã tập được, phiên chỉ một hai phút. Mèo trưởng thành và mèo già đều học được; mèo già nên tập bài nhẹ, không bắt nhảy, không bắt đứng hai chân sau lâu.
Không có clicker thì dùng gì thay?
Một tiếng chặc lưỡi, tiếng bấm bút bi, hoặc một từ ngắn như "đúng" nói bằng giọng giống nhau mỗi lần. Quan trọng là âm ngắn, rõ, chỉ dùng cho huấn luyện, và luôn có thưởng theo sau.
Mèo không thích đồ ăn thưởng thì làm sao?
Thử vài món khác nhau: thịt gà luộc, cá hấp, pate dạng sệt, hạt khác loại với hạt hằng ngày. Một số mèo thích được chơi cần câu vài giây làm phần thưởng. Tập trước bữa ăn cũng giúp thưởng hấp dẫn hơn.
Khi nào thì bỏ clicker?
Khi mèo đã làm thạo một bài theo lời nói hay động tác, bạn có thể bỏ tiếng bấm cho bài đó và chỉ thưởng. Clicker vẫn giữ để dạy bài mới, vì đó là lúc cần đánh dấu chính xác nhất.
Tập clicker có làm mèo đòi ăn liên tục không?
Có thể, nếu bạn thưởng cả khi mèo đòi. Chỉ thưởng trong phiên tập, và kết thúc phiên bằng một tín hiệu rõ như "hết rồi" kèm xoè hai tay trống. Mèo học tín hiệu kết thúc khá nhanh.