Chó đuổi xe máy, xe đạp vì bản năng săn đuổi bị kích bởi thứ gì chuyển động nhanh, có tiếng, và vì lần nào đuổi thì xe cũng "chạy mất", như thể chó vừa thắng. Đây không phải thói xấu để từ từ sửa: một lần lao ra đường có thể khiến chó bị cán và người đi xe ngã. Việc đầu tiên là chặn mọi cơ hội đuổi, việc thứ hai mới là dạy chó nhìn xe chạy qua rồi quay về với bạn.
Bài này viết cho chó ở nhà có cổng mở ra ngõ, chó hay được thả đi vệ sinh một mình, và chó đi dây nhưng giật mạnh mỗi khi có xe. Bạn sẽ có danh sách chặn lối ra, bảng đọc dấu hiệu chó sắp lao, bài tập bốn tuần dùng một người đi xe đạp chậm làm "xe giả", và những chuyện cần biết về trách nhiệm của người nuôi chó khi chó gây tai nạn.
An toàn trước: chặn mọi cơ hội đuổi trong lúc tập
Mỗi lần chó đuổi được xe là một lần nó luyện thói quen ấy và thấy thích thú. Trong suốt thời gian tập, mục tiêu là số lần đuổi thật bằng không. Rà lại danh sách sau:
- Không thả rông chó ra ngõ, kể cả "chỉ năm phút đi vệ sinh". Luôn đi cùng, có dây dắt.
- Kiểm tra cổng: cổng tự đóng, chốt cao chó không với tới, khe dưới cổng không đủ cho chó chui. Dặn cả nhà, nhất là trẻ con, đóng cổng ngay sau khi ra vào.
- Dùng dây dắt chắc và yếm ngực vừa vặn khi đi dạo; với chó khỏe hay giật mạnh, yếm có móc phía trước ngực giúp bạn giữ thăng bằng tốt hơn.
- Chọn giờ và đường đi ít xe trong vài tuần đầu, như sáng sớm, hẻm cụt, khu đất trống có rào.
- Ở nơi công cộng, tuân theo quy định của địa phương về dắt chó, đeo rọ mõm khi được yêu cầu, và giữ giấy tiêm phòng dại.
- Không buộc chó trước cổng cho nó nhìn ra đường cả ngày. Chó buộc một chỗ, thấy xe qua mà không đuổi được, thường căng thẳng và sủa dữ hơn.
Nhiều nhà ở ngõ nhỏ quen thả chó đi một vòng tự do. Với chó đã từng đuổi xe, hãy coi đó là chuyện đã qua. Chó của bạn an toàn, và hàng xóm cũng yên tâm hơn.
Đọc dấu hiệu chó sắp lao theo xe
Đuổi xe xảy ra rất nhanh, nhưng gần như luôn có vài giây báo trước. Tập nhìn những dấu hiệu này để bạn hành động trước khi chó bật đi.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Làm gì ngay |
|---|---|---|
| Tai dựng, đầu quay theo tiếng xe từ xa | Chó đã để ý | Đánh dấu và thưởng khi chó còn nhìn bình tĩnh |
| Thân hạ thấp, nhìn chằm chằm, đứng im như rình | Đang khóa mục tiêu, sắp lao | Tăng khoảng cách ngay: quay người đi ngược, gọi tên vui vẻ |
| Dồn trọng tâm ra trước, dây căng | Chỉ còn tích tắc | Đứng vững, giữ dây sát người, rải thưởng xuống đất sau lưng |
| Sủa dồn, xoay vòng, cắn dây | Quá ngưỡng, không còn học được | Rời khỏi chỗ đó, về nhà, lần sau chọn chỗ xa đường hơn |
| Sủa rồi lùi, đuôi kẹp | Sợ xe chứ không phải muốn đuổi | Tập theo hướng giải mẫn cảm với tiếng xe, đi chậm hơn |
Khoảng cách mà chó còn nhìn được xe mà vẫn ăn thưởng, vẫn quay lại nghe tên, gọi là khoảng cách tập. Mọi bài tập bắt đầu ở đó, không gần hơn.
Bài "nhìn xe rồi quay về": các bước
Bài này giống cách dạy chó bình tĩnh trước chó lạ, áp cho xe cộ. Bạn cần túi thưởng hạng sang, dây dài vừa phải và một chỗ đứng xa đường đủ để chó không phản ứng.
- Đứng ở khoảng cách tập, quay mặt về phía đường. Mỗi khi có xe chạy qua và chó nhìn xe, bạn nói "đúng" ngay lúc chó nhìn, rồi đưa thưởng xuống sát chân bạn.
- Lặp lại với mọi xe trong khoảng mười phút. Sau vài buổi, chó bắt đầu nhìn xe rồi tự quay sang bạn chờ thưởng.
- Khi chó tự quay lại đều đặn, bạn chờ chó quay rồi mới đánh dấu. Thưởng hậu khi chó quay nhanh.
- Thêm một trò thay thế cho bản năng đuổi: ngay sau khi xe qua, bạn ném một đồ chơi nhỏ hoặc một miếng thưởng lăn trên đất theo hướng ngược lại, cho chó đuổi bắt cái đó. Chó được đuổi, nhưng đuổi thứ an toàn.
- Mỗi tuần thu ngắn khoảng cách một chút, chỉ khi chó đã ổn định ở khoảng cách cũ.
- Kết thúc phiên khi chó còn đang làm tốt, trước khi nó mệt hoặc quá phấn khích.
Dấu hiệu chó đang hiểu: nhìn xe với miệng hé, thân mềm, quay lại nhanh. Dấu hiệu quá ngưỡng: không nhận thưởng, thở gấp, đứng im rình. Thấy dấu hiệu quá ngưỡng thì lùi xa thêm và rút ngắn phiên.
Lịch bốn tuần với một "xe giả"
Xe thật trên đường không chờ bạn sẵn sàng. Nhờ một người quen đi xe đạp chậm làm xe giả giúp bạn chủ động về tốc độ và khoảng cách. Mỗi tuần ba bốn buổi, mỗi buổi khoảng mười lăm phút.
| Tuần | Xe giả | Chó và bạn | Đạt khi |
|---|---|---|---|
| Một | Xe đạp dắt bộ, đi ngang ở xa | Đứng ở khoảng cách tập, đánh dấu khi chó nhìn | Chó nhìn rồi quay về mọi lượt |
| Hai | Xe đạp chạy chậm, vẫn ở xa | Như tuần một, thêm trò ném đồ chơi theo hướng ngược | Chó chọn đuổi đồ chơi thay vì nhìn theo xe |
| Ba | Xe đạp chạy chậm, gần hơn; thêm lượt bấm chuông xe | Chó vẫn có dây, bạn đứng phía giữa chó và xe | Chó quay lại dù có tiếng chuông |
| Bốn | Một xe máy đi chậm ở xa, rồi đường thật giờ vắng | Áp dụng cả bài với xe thật | Chó bỏ qua phần lớn xe thật ở khoảng cách quen |
Đừng bỏ dây dắt khi hết bốn tuần. Bản năng đuổi có thể bùng lên trở lại khi chó gặp xe chạy nhanh hay một hôm chó quá phấn khích. Với đường có xe cộ, dây dắt là chuyện bắt buộc, không phải chuyện huấn luyện.
Một buổi tập mẫu ở đầu ngõ, từ lúc ra khỏi nhà
Lý thuyết dễ, ra đường mới khó. Dưới đây là một buổi tập thật của tuần hai, để bạn hình dung nhịp. Trước khi ra khỏi nhà, bạn chơi với chó trò tìm thưởng trong phòng khách khoảng năm phút cho chó bớt bồn chồn. Bạn đeo yếm, móc dây, bỏ vào túi một hộp thịt gà luộc xé nhỏ và một đồ chơi bóp kêu mà chó mê.
Ra tới đầu ngõ, bạn không đi thẳng ra mặt đường mà dừng ở chỗ khuất sau gốc cây, cách đường chừng hai chục bước, nơi chó vẫn thấy xe nhưng chưa dựng tai rình. Người quen của bạn dắt xe đạp đi ngang ở xa. Chó quay đầu nhìn: "đúng", một miếng thịt sát chân. Lượt sau người quen đạp chậm. Chó nhìn, rồi quay về phía bạn: "đúng", ba miếng liền. Lượt thứ năm, ngay khi xe qua, bạn lăn đồ chơi bóp kêu về phía sau lưng, chó lao theo đồ chơi, bạn khen rối rít.
Khoảng mười hai lượt thì dừng, dù chó đang làm tốt. Trên đường về, bạn để chó đi chậm, ngửi tự do, coi như phần thưởng cuối buổi. Về nhà ghi vào sổ: khoảng cách hôm nay, số lượt chó quay về, số lượt chó đứng im rình. Buổi sau, nếu số lượt rình bằng không, bạn đứng gần hơn vài bước. Nếu có hai ba lượt rình, giữ nguyên khoảng cách. Đi chậm như vậy nghe sốt ruột, nhưng đó là cách nhanh nhất để không phải tập lại từ đầu.
Áp vào nhà mình và lỗi hay gặp
Chó ở nhà có cổng ra ngõ. Nhà anh Minh có cổng sắt mở thẳng ra hẻm, chú chó lai hay lao theo xe đạp của bọn trẻ đi học. Anh làm thêm một lớp cổng chặn ở sân trong, để dù cổng ngoài mở thì chó vẫn chưa ra được. Chỉ sau khi lối ra đã an toàn, anh mới bắt đầu bài tập.
Chó chỉ đuổi người chạy bộ, trẻ con đạp xe. Áp dụng cùng bài, nhờ người quen chạy chậm làm "người chạy giả". Với trẻ con, an toàn đi trước: tránh giờ trẻ tan học, đi đường khác.
Lỗi: giật dây mạnh khi chó lao. Giật dây làm chó đau cổ và gắn cái đau với xe, có chó còn chuyển sang cắn dây hoặc quay sang cắn người cầm dây vì quá căng thẳng. Đứng vững, giữ dây sát người, rồi tăng khoảng cách.
Lỗi: dùng vòng cổ điện, xích siết để "cho chó sợ xe". Chó không học được là đừng đuổi, mà học rằng xe và đường phố là đau. Nỗi sợ ấy có thể chuyển thành hung dữ với người đi đường.
Lỗi: tập ngay giữa đường đông. Bắt đầu quá gần khiến chó quá ngưỡng, không còn học được gì. Khoảng cách xa là bạn của bạn.
Lỗi: chỉ tập mà không cho chó chạy. Chó có bản năng đuổi mạnh cần chỗ chạy an toàn, như sân có rào hay trò đuổi đồ chơi trong nhà. Không có lối thoát, bản năng ấy dồn lại chờ chiếc xe kế tiếp.
Trách nhiệm khi chó gây tai nạn và khi nào cần người giúp
Chó lao ra đường làm người đi xe ngã thì chủ nuôi có trách nhiệm với thiệt hại, theo quy định chung về bồi thường do vật nuôi gây ra. Quy định cụ thể về dắt chó nơi công cộng, đeo rọ mõm, tiêm phòng dại tuỳ từng địa phương; hãy hỏi tổ dân phố hoặc cơ quan thú y nơi bạn ở. Điều chắc chắn là chó có dây dắt và cổng đóng thì phần lớn tai nạn kiểu này không xảy ra.
Nếu chó không chỉ đuổi mà còn cắn bánh xe, cắn chân người, hoặc đuổi kèm gầm gừ, nhe răng, hãy gặp bác sĩ thú y và chuyên gia hành vi dùng phương pháp thưởng. Chó chăn gia súc, chó săn có bản năng đuổi mạnh có thể cần chương trình riêng dài hơn. Nếu có người bị cắn, rửa vết thương dưới vòi nước với xà phòng khoảng mười lăm phút và đưa đi tiêm phòng dại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chó chỉ đuổi xe máy mà không đuổi ô tô?
Xe máy và xe đạp thường đi gần chó hơn, có tiếng nổ hoặc tiếng chuông, và chuyển động vừa đủ để kích bản năng đuổi. Có chó đuổi cả ô tô. Bài tập giống nhau, chỉ khác loại xe bạn dùng làm xe giả.
Có nên để chó đuổi xe vài lần cho nó chán không?
Không. Mỗi lần đuổi là một lần chó thấy thích thú và luyện thói quen, chứ không chán đi. Mỗi lần đuổi cũng là một lần có thể xảy ra tai nạn cho chó và người đi xe.
Chó đã bị xe tông một lần rồi có tự hết đuổi không?
Nhiều con vẫn đuổi tiếp, một số khác chuyển sang sợ xe. Cả hai đều cần được giúp: chó vẫn đuổi thì tập như bài này, chó sợ thì tập làm quen tiếng xe từ xa. Hãy đưa chó đi khám kỹ sau tai nạn.
Thả chó ở khu đất trống có được không?
Chỉ khi khu đó có rào kín và không có xe đi qua. Ở bãi đất mở cạnh đường, chó có bản năng đuổi mạnh có thể chạy ra đường trong vài giây trước khi bạn kịp gọi.
Bao lâu thì chó hết lao theo xe?
Thường cần vài tuần tới vài tháng để chó bình tĩnh ở khoảng cách quen, tuỳ con và tuỳ thói quen đã có bao lâu. Ngay cả khi đã tốt, vẫn luôn dùng dây dắt khi gần đường có xe.
Chó chăn gia súc cắn gót người chạy là đuổi xe hay chơi?
Đó là bản năng lùa đàn, kích hoạt bởi chuyển động nhanh. Không nên phạt; hãy cho chó trò đuổi bắt đồ chơi có quy tắc và tập như bài này với người chạy giả. Nếu chó cắn gây thương tích, hãy gặp chuyên gia hành vi.