Chó lo âu cần được bác sĩ thú y cân nhắc thuốc khi nỗi sợ đã làm chó tự gây thương tích, bỏ ăn, không thể học được gì dù đã tập đúng cách nhiều tuần, hoặc khi những tình huống không tránh được như pháo, giông, đi khám khiến chó hoảng loạn. Thuốc không thay thế huấn luyện; thuốc làm chó đủ bình tĩnh để huấn luyện có tác dụng.
Nhiều người chủ ngần ngại vì nghĩ thuốc là "đầu hàng" hoặc sợ chó bị lờ đờ suốt đời. Thật ra, với một con chó lo âu nặng, sống mỗi ngày trong trạng thái báo động là điều khổ hơn nhiều. Bài này không nêu tên thuốc hay liều, vì đó là việc của bác sĩ sau khi khám. Bài giúp bạn nhận ra lúc nên hỏi, chuẩn bị gì cho buổi khám, hiểu các hướng điều trị thường gặp và theo dõi chó ra sao trong thời gian dùng thuốc.
Dấu hiệu nỗi sợ đã vượt quá việc tự tập ở nhà
Đọc danh sách dưới đây. Nếu chó nhà bạn có một hoặc vài điều, đó là lúc nên đặt lịch khám, kể cả khi bạn vẫn định tiếp tục tập:
- Chó tự làm mình bị thương khi sợ: gãy móng vì cào cửa, chảy máu miệng vì cắn song lồng, liếm hoặc cắn một chỗ trên chân đến trụi lông.
- Chó bỏ ăn, nôn hoặc tiêu chảy mỗi lần gặp tình huống đáng sợ.
- Nỗi sợ lan rộng: từ sợ pháo sang sợ mọi tiếng nổ, từ sợ người lạ sang sợ cả người nhà.
- Chó không bao giờ thư giãn hẳn: luôn canh cửa, giật mình với tiếng nhỏ, ngủ chập chờn.
- Đã tập đúng cách, đều đặn trong vài tuần mà không có tiến bộ nào, vì chó hầu như lúc nào cũng ở trên ngưỡng sợ.
- Chó lo âu khi ở một mình đến mức sủa hú hàng giờ, đi tiểu ra nhà mỗi lần chủ đi.
- Chó bắt đầu gầm gừ, táp người trong những tình huống trước đây chỉ trốn.
- Tình huống bắt buộc sắp tới mà chó chắc chắn không chịu nổi: Tết, chuyển nhà, chuyến đi xa, ca khám cần làm.
Có một nhóm nữa: thay đổi đột ngột. Chó vốn dạn tự nhiên trở nên sợ hãi, cáu kỉnh, đi bậy, hoặc chó già bắt đầu lo âu ban đêm. Những thay đổi kiểu này thường có nguyên nhân sức khoẻ như đau, bệnh nội tiết, suy giảm thính lực, thị lực hay nhận thức. Khám bác sĩ thú y là việc đầu tiên, trước cả chuyện tập.
Chuẩn bị cho buổi khám về hành vi
Một buổi khám về lo âu khác buổi khám bệnh thông thường: bác sĩ cần thông tin về cuộc sống hằng ngày của chó nhiều hơn là triệu chứng tại chỗ. Bạn mang càng nhiều thông tin, buổi khám càng có ích.
- Viết lại tiền sử: chó về nhà khi mấy tháng tuổi, từ đâu, nỗi sợ bắt đầu từ khi nào, có sự kiện nào đi kèm không.
- Liệt kê các tình huống chó sợ, xếp từ nặng tới nhẹ, kèm việc chó làm trong từng tình huống.
- Quay video chó trong lúc sợ. Ở phòng khám, chó thường im lặng nên bác sĩ không thấy được mức độ thật. Một đoạn video chó lúc ở nhà một mình hay lúc có pháo có giá trị hơn mọi lời kể.
- Ghi lại những gì đã thử: cách tập, bao lâu, kết quả. Cả những cách làm không đúng như quát, phạt cũng nên kể thật, vì nó giúp bác sĩ hiểu tình trạng của chó.
- Mang theo danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung, thức ăn chó đang dùng.
- Chuẩn bị câu hỏi: bác sĩ nghĩ nguyên nhân là gì, có cần xét nghiệm máu không, có cần gặp chuyên gia hành vi không, mục tiêu điều trị là gì.
Bác sĩ thường khám tổng quát và có thể đề nghị xét nghiệm máu để loại trừ bệnh và để biết gan, thận có chịu được thuốc không. Đừng ngại nếu buổi khám đầu chỉ dừng ở khám và xét nghiệm; kê thuốc khi chưa rõ nguyên nhân mới là điều đáng lo.
Các hướng điều trị thường gặp
Tuỳ chó và tuỳ tình huống, bác sĩ có thể chọn một hoặc kết hợp nhiều hướng. Bảng dưới chỉ để bạn hiểu khi bác sĩ giải thích, không phải để tự chọn.
| Hướng | Thường dùng khi | Điều chủ nên biết |
|---|---|---|
| Thuốc dùng hằng ngày, kéo dài | Lo âu nền, kéo dài, xuất hiện ở nhiều tình huống | Thường cần vài tuần mới thấy tác dụng rõ; không tự ngưng đột ngột |
| Thuốc dùng theo tình huống | Nỗi sợ gắn với sự kiện biết trước: pháo, giông, đi khám, đi xe | Cho uống trước sự kiện theo giờ bác sĩ dặn; nên thử trước một lần vào ngày bình thường |
| Kết hợp hai loại trên | Lo âu nền cộng các sự kiện đỉnh điểm | Bác sĩ điều chỉnh từng bước, cần tái khám |
| Thực phẩm bổ sung, sản phẩm mô phỏng mùi | Lo âu nhẹ, hoặc hỗ trợ thêm | Hiệu quả khác nhau ở từng con; vẫn nên hỏi bác sĩ trước khi dùng |
| Chỉ huấn luyện và quản lý môi trường | Nỗi sợ nhẹ đến vừa, chó vẫn học được | Là nền tảng của mọi hướng trên |
Có một loại thuốc mà người chủ hay hiểu nhầm là thuốc chống lo âu: thuốc an thần làm chó nằm im nhưng không làm chó bớt sợ. Chó vẫn sợ, chỉ là không cử động được, và có thể còn sợ hơn ở lần sau. Đây là lý do việc chọn thuốc phải để bác sĩ quyết định, và bạn nên hỏi thẳng: thuốc này làm chó bớt lo hay chỉ làm chó đứng yên?
Thuốc làm việc gì và huấn luyện làm việc gì
Hình dung nỗi sợ của chó như một nồi nước đang sôi. Huấn luyện là dạy chó cách sống chung với bếp lửa: biết rằng tiếng pháo đi kèm thịt gà, rằng chìa khoá không đồng nghĩa bị bỏ rơi, rằng có một chỗ trú an toàn. Nhưng nếu nồi đã sôi sùng sục suốt ngày, chó không thể học được gì cả, vì não đang dồn hết sức cho việc đối phó.
Thuốc phù hợp hạ lửa xuống. Chó vẫn là chính nó, vẫn chơi, vẫn ăn, nhưng ngưỡng sợ cao lên một chút, đủ để bài tập bắt đầu ở mức chó tiếp thu được. Nhiều người chủ kể lại rằng sau vài tuần dùng thuốc theo đơn, lần đầu tiên chó chịu ăn miếng thưởng khi có khách, hay lần đầu tiên nằm ngủ khi chủ ra khỏi cửa. Khoảnh khắc đó là lúc bài tập thực sự bắt đầu.
Ngược lại, thuốc mà không tập thì khi ngưng thuốc, nỗi sợ thường quay lại gần như cũ, vì chó chưa học được gì mới. Cho nên kế hoạch tốt luôn có cả hai: thuốc theo đơn, lịch tập ghi rõ, và hẹn tái khám để bác sĩ điều chỉnh.
Một số chó dùng thuốc trong vài tháng rồi bác sĩ giảm dần và ngưng. Một số chó cần dùng lâu dài. Không có gì sai trong cả hai trường hợp; giống như người cần kính để nhìn rõ, có người đeo một thời gian, có người đeo suốt đời.
Theo dõi chó trong thời gian dùng thuốc
Ghi chép là việc quan trọng nhất của người chủ trong giai đoạn này. Bác sĩ dựa vào ghi chép của bạn để quyết định tăng, giảm hay đổi thuốc. Gợi ý những thứ cần ghi:
| Theo dõi gì | Ghi thế nào | Báo bác sĩ ngay khi |
|---|---|---|
| Ăn uống | Ăn hết khẩu phần không, uống nhiều hơn hay ít hơn | Bỏ ăn hơn một ngày, nôn nhiều lần |
| Giấc ngủ, mức hoạt động | Ngủ nhiều hơn, lờ đờ, hay bồn chồn hơn | Lờ đờ đến mức không đứng dậy chơi, hoặc kích động bất thường |
| Đi vệ sinh | Phân, nước tiểu có khác thường không | Tiêu chảy kéo dài, bí tiểu |
| Phản ứng với tình huống sợ | Dùng thang điểm từ 0 đến 5 cho mỗi lần gặp | Nỗi sợ nặng hơn trước, hoặc xuất hiện gầm gừ, cắn |
| Tiến độ tập | Bài tập đang ở bậc nào, có lên bậc được không | Sau vài tuần vẫn không nhích |
Đừng tự tăng liều khi thấy chưa đỡ, đừng tự ngưng khi thấy chó đã ổn. Một số thuốc cần giảm dần theo hướng dẫn. Không cho chó dùng thuốc của người trong nhà, kể cả thuốc ngủ hay thuốc an thần mà người dùng thấy nhẹ, vì nhiều loại độc với chó.
Áp vào nhà mình: ba con chó, ba lối đi khác nhau
Chó chỉ hoảng mỗi dịp Tết. Chú chó nhỏ nhà chị Lan bình thường vui vẻ, chỉ run bần bật và tè ra nhà vào đêm giao thừa. Bác sĩ khám xong, cho một loại thuốc dùng theo tình huống, dặn thử một lần vào ngày bình thường trước Tết để xem chó phản ứng ra sao. Đêm giao thừa, chó vẫn nằm trong chỗ trú nhưng không còn run, và cả nhà được đón năm mới yên ổn. Chị vẫn tập tiếng pháo ghi âm từ sáu tuần trước như mọi năm.
Chó lo âu gần như suốt ngày. Chó lai của anh Minh canh cửa cả ngày, giật mình với mọi tiếng xe, liếm chân trước đến trụi lông. Bác sĩ cho xét nghiệm máu, rồi kê thuốc dùng hằng ngày, hẹn tái khám sau vài tuần. Anh ghi sổ mỗi tối. Đến tuần thứ năm, lần đầu tiên chó ngủ trưa sâu được trên sofa, và từ đó các bài tập làm nhạt tín hiệu ra cửa mới bắt đầu tiến.
Chó già bỗng lo âu ban đêm. Con chó già của bác Tư đi lang thang, rên rỉ mỗi đêm. Khám ra đau khớp hông và dấu hiệu suy giảm nhận thức tuổi già. Thuốc giảm đau theo đơn, đèn ngủ nhỏ ở hành lang, đi dạo nhẹ buổi chiều giúp nhiều hơn mọi bài tập. Với chó già, chữa cái đau thường là bước đầu tiên của việc chữa nỗi lo.
Những hiểu lầm hay gặp
Vài điều người chủ hay nghe hoặc tự nghĩ, và cách nhìn lại:
- "Cho uống thuốc là chó sẽ lờ đờ, mất tính cách": thuốc đúng loại, đúng liều thường không làm chó đổi tính. Nếu chó lờ đờ rõ, báo bác sĩ để điều chỉnh.
- "Dùng thuốc là phải dùng suốt đời": nhiều chó dùng một thời gian rồi giảm dần. Tuỳ con và tuỳ tiến bộ của huấn luyện.
- "Chó sợ là do chủ chiều, thuốc không cần": lo âu có phần bẩm sinh, phần do trải nghiệm. Người chủ không gây ra nó bằng tình thương.
- "Chỉ cần thuốc, không cần tập": thuốc mở cửa, huấn luyện mới là con đường đi qua cửa.
- "Tìm người huấn luyện mạnh tay để trị dứt điểm": đánh, xích siết, vòng cổ điện có thể làm chó im lặng vì sợ hơn, nhưng nỗi lo bên trong tăng lên và chó dễ cắn hơn. Hãy tìm chuyên gia hành vi làm việc bằng phần thưởng và phối hợp với bác sĩ thú y.
Câu hỏi thường gặp
Có thể mua thuốc giảm lo âu cho chó ở cửa hàng thú cưng không?
Thuốc giảm lo âu thật sự cho chó cần bác sĩ thú y khám và kê đơn. Những sản phẩm bán tự do thường là thực phẩm bổ sung hoặc sản phẩm mô phỏng mùi, hiệu quả khác nhau ở từng con. Hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ thứ gì.
Thuốc giảm lo âu bao lâu thì có tác dụng?
Tuỳ loại. Thuốc dùng theo tình huống thường được cho trước sự kiện vài giờ hoặc ít hơn theo hướng dẫn. Thuốc dùng hằng ngày thường cần vài tuần mới thấy rõ. Bác sĩ sẽ nói cụ thể với thuốc được kê.
Chó dùng thuốc rồi thì có cần tập nữa không?
Có. Thuốc làm chó đủ bình tĩnh để học, còn việc học do huấn luyện đảm nhận. Nếu chỉ dùng thuốc mà không tập, khi ngưng thuốc, nỗi sợ thường quay lại.
Cho chó uống thuốc ngủ của người được không?
Không. Nhiều thuốc của người độc với chó hoặc có liều rất khác. Thuốc ngủ còn có thể làm chó nằm im mà vẫn sợ, khiến nỗi sợ nặng hơn ở lần sau. Mọi thuốc cho chó phải qua bác sĩ thú y.
Chuyên gia hành vi và bác sĩ thú y khác nhau thế nào?
Bác sĩ thú y khám sức khoẻ, chẩn đoán và kê thuốc. Chuyên gia hành vi giúp lên kế hoạch tập và hướng dẫn người chủ thực hiện. Với lo âu nặng, hai bên phối hợp là tốt nhất; một số bác sĩ thú y có học thêm về hành vi.
Chó lớn tuổi mới bắt đầu lo âu thì có dùng thuốc như chó trẻ không?
Chó già cần được khám kỹ hơn, vì lo âu mới xuất hiện ở tuổi già thường có nguyên nhân sức khoẻ như đau khớp, suy giảm nhận thức. Bác sĩ cũng cân nhắc gan, thận và các thuốc chó đang dùng trước khi kê thêm.