Chó đã qua tuổi thay răng mà vẫn cắn phá đồ đạc thường vì một trong ba lý do: thiếu việc cho cái miệng và cái đầu, đồ trong nhà quá dễ lấy và đã thành thói quen, hoặc chó lo âu khi bị bỏ lại. Hai lý do đầu sửa được ở nhà bằng cách dọn môi trường, cho đồ gặm đúng và thêm vận động trí óc; lý do thứ ba cần cách khác hẳn.
Bài này dành cho chó từ khoảng một tuổi trở lên. Chuyện chó con mọc răng cắn tay, gặm đồ là giai đoạn khác. Bạn sẽ đọc được nguyên nhân qua chỗ bị cắn và giờ bị cắn, sau đó làm theo kế hoạch bốn tuần, có bảng đồ gặm theo kiểu nhai của chó và những lỗi làm chó phá nhiều hơn.
Đọc nguyên nhân qua thứ bị cắn và lúc bị cắn
Trước khi sửa, hãy làm thám tử trong một tuần. Mỗi lần phát hiện đồ bị cắn, ghi lại thứ gì, ở đâu, lúc nào. Rồi đối chiếu:
| Kiểu phá | Gợi ý nguyên nhân | Hướng đi |
|---|---|---|
| Dép, tất, điều khiển tivi, thứ có mùi chủ, lúc nào cũng có | Thói quen, đồ dễ lấy, tìm mùi chủ | Dọn đồ, đổi bằng đồ gặm thơm |
| Gối, sofa, đệm, vào buổi chiều tối khi chó cả ngày ít vận động | Buồn chán, dư năng lượng | Vận động và trò trí não trước giờ đó |
| Khung cửa, mép cửa ra vào, rèm gần cửa sổ, chỉ khi chủ đi vắng | Có thể lo âu khi ở một mình | Quay video; nếu có rên, tru, chảy dãi, đi bậy thì cần cách riêng cho lo âu |
| Thùng rác, túi đồ chợ, hộp đựng thức ăn | Tìm đồ ăn | Thùng có nắp khoá, cất đồ ăn, xem lại khẩu phần |
| Gặm tường, đất, đá, vật lạ không ăn được, bỗng nhiên xuất hiện | Có thể có vấn đề sức khoẻ, tiêu hoá | Khám thú y |
| Chỉ gặm một chỗ ở chân mình, liếm cắn liên tục | Ngứa, đau, dị ứng | Khám thú y |
Ghi chép một tuần nghe có vẻ phiền, nhưng nó giúp bạn khỏi đoán. Nhiều nhà tưởng chó phá lung tung, ghi ra mới thấy chó chỉ cắn đúng hai ba thứ vào đúng một khung giờ. Nếu thấy dòng thứ ba, đừng phạt chó và đừng áp dụng kế hoạch dưới đây như một bài tập chống phá. Hãy tìm hiểu tập xa chủ từng bước và gặp bác sĩ thú y hoặc chuyên gia hành vi; với lo âu thật sự, đồ gặm chỉ là phần phụ.
Vì sao mắng khi về nhà thấy đồ bị cắn không bao giờ có tác dụng
Cảnh quen thuộc: chủ về, thấy chiếc gối bị xé, cầm gối dí trước mặt chó, mắng. Chó cụp tai, liếm môi, nằm ngửa. Chủ nghĩ chó biết lỗi. Thật ra chó đang đọc nét mặt và giọng nói của bạn, và làm những gì chó vẫn làm để xoa dịu một người đang giận. Nó không nối được cơn giận lúc sáu giờ tối với việc cắn gối lúc hai giờ chiều.
Hậu quả là chó học được rằng chủ về nhà thì đôi khi có chuyện đáng sợ. Một số con bắt đầu lo hơn mỗi khi chủ sắp về, và lo âu lại là một trong những lý do cắn phá. Vòng luẩn quẩn bắt đầu từ đó. Đánh, nhốt chật, bỏ bữa để phạt còn làm tình hình tệ hơn.
Thứ có tác dụng là ngăn để chó không tiếp cận được đồ quý trong lúc bạn vắng mặt, và dạy chó gặm đúng đồ trong lúc bạn có mặt. Khi bắt gặp chó đang cắn đồ cấm ngay trước mắt, bạn không quát, mà gọi tên, đổi lấy đồ gặm của nó, khen khi nó gặm đúng. Mỗi lần đổi như vậy là một lần dạy.
Nếu về nhà thấy đồ đã bị cắn, hãy lặng lẽ dọn đi khi chó không nhìn, ghi vào sổ, rồi chào chó bình thường. Chuyện hỏng đồ là thông tin cho bạn về chỗ cần dọn và giờ cần thêm việc cho chó, không phải chuyện để giải quyết với chó.
Dọn nhà chống phá: danh sách kiểm
Trong bốn tuần tập, nguyên tắc là chó chỉ được ở một mình trong không gian mà mọi thứ nằm trong tầm miệng đều là thứ được phép gặm. Dùng danh sách sau để rà lại:
- Dép, giày, tất, đồ lót cất vào tủ có cửa, không để dưới gầm giường.
- Dây sạc, dây điện đi sau tủ hoặc luồn ống bọc; đây là chuyện an toàn trước cả chuyện hư hại.
- Điều khiển, kính, ví, đồ trẻ em chơi để lên kệ cao.
- Gối tựa, chăn mỏng trên sofa cất đi khi ra khỏi nhà.
- Thùng rác có nắp đậy chắc hoặc để trong tủ bếp.
- Dùng cổng chặn để chó ở một khu nhỏ đã dọn sạch, như bếp hoặc hành lang, thay vì cả căn nhà.
- Để sẵn hai ba món gặm khác nhau trong khu đó trước khi đi.
Nhà chị Lan sau khi rà theo danh sách thấy chú chó lai của mình thật ra chỉ cắn ba thứ: dép đi trong nhà, dây sạc cạnh sofa và góc thảm. Cất hai thứ đầu, cuộn thảm trong một tháng, chuyện cắn phá giảm phần lớn chỉ sau vài ngày.
Đồ gặm hợp kiểu nhai của chó nhà mình
Chó cắn đồ đạc nhiều khi chỉ vì đồ gặm của nó không hợp. Mỗi chó có một kiểu nhai riêng; quan sát nó cắn đồ cấm thế nào là biết nó cần đồ gặm kiểu gì.
| Kiểu nhai | Thường thấy cắn | Đồ gặm nên thử |
|---|---|---|
| Xé, giật, rút ruột | Gối, thú bông, giấy | Thú vải chắc có thể khâu lại, thùng các-tông nhét giấy để xé dưới mắt chủ |
| Nghiền mạnh, gặm lâu | Chân bàn gỗ, khung ghế | Đồ gặm cao su cứng cỡ lớn, có thể nhồi thức ăn mềm rồi để đông đá |
| Ngậm và mân mê | Tất, dép, khăn | Đồ chơi vải mềm, dây thừng bện to, đồ có mùi chủ được phép gặm như chiếc áo cũ |
| Liếm và gặm nhẹ | Ghế da, góc thảm | Thảm liếm phết thức ăn mềm, đồ chơi nhả hạt |
Chọn cỡ đủ lớn để chó không nuốt được, kiểm tra hằng ngày và vứt bỏ đồ đã vỡ mảnh. Xương nấu chín và đồ quá cứng có thể làm gãy răng; hỏi bác sĩ thú y nếu bạn chưa chắc với chó nhà mình. Xoay vòng các món theo ngày để chó luôn thấy mới.
Kế hoạch bốn tuần
Kế hoạch dưới đây dành cho chó cắn phá vì buồn chán và thói quen. Ghi sổ mỗi ngày số đồ bị cắn để biết đang đi đúng hướng.
| Tuần | Việc chính | Dấu hiệu tiến bộ |
|---|---|---|
| Một | Dọn nhà theo danh sách, dựng khu ở riêng, ghi sổ thứ bị cắn, thêm một lần đi dạo có ngửi tự do trước giờ đi làm | Số đồ bị cắn giảm vì không còn gì để cắn |
| Hai | Mỗi lần ra khỏi nhà, đưa một đồ gặm nhồi thức ăn; tập đổi đồ: chó cầm đồ cấm, bạn đưa đồ ngon, khen khi nhả | Chó tự tìm tới đồ gặm khi chủ vừa đi |
| Ba | Thêm hai trò trí não ngắn mỗi ngày: giấu thưởng trong nhà, đồ chơi nhả hạt; mở rộng khu ở thêm một phòng đã dọn | Không có đồ bị cắn ở phòng mới |
| Bốn | Để lại một vài đồ ít giá trị như chiếc dép cũ ở chỗ thấy được, quan sát qua camera hoặc video | Chó bỏ qua, đi gặm đồ của nó |
Ở tuần bốn, nếu chó cắn lại đồ thử, đừng nản. Lùi về tuần ba thêm vài ngày. Nếu sau bốn tuần chó vẫn cắn phá, hoặc bạn thấy dấu hiệu lo âu trong video, hãy nhờ chuyên gia hành vi xem tận nơi.
Lỗi người chủ hay mắc
Mấy lỗi sau làm kế hoạch chậm hẳn:
- Cho chó gặm dép cũ rồi giận khi nó gặm dép mới. Chó không phân biệt được cũ mới. Đồ gặm nên trông khác hẳn đồ dùng của người.
- Đuổi theo giành đồ. Chó học được trò cướp rồi chạy. Đổi đồ bằng thứ ngon hơn, không giật.
- Bày quá nhiều đồ chơi một lúc. Đồ chơi nằm la liệt thì chẳng món nào hấp dẫn. Mỗi ngày hai ba món, xoay vòng.
- Chỉ chú ý tới chó khi nó cắn bậy. Lúc chó nằm gặm đúng đồ thì không ai để ý. Hãy đi qua, khen nhỏ, thả một miếng thưởng.
- Xịt chất đắng rồi coi như xong. Chất đắng chỉ là một hàng rào tạm, không dạy chó phải làm gì. Có chó còn quen dần với vị đắng.
- Mở rộng khu ở quá sớm. Chó ngoan ba ngày trong bếp, chủ mở cả nhà, ngày thứ tư chiếc sofa bị xé. Mở thêm từng phòng một, mỗi phòng sau vài ngày yên ổn.
Phần lớn những lỗi này đến từ sự mệt mỏi của người chủ chứ không phải thiếu hiểu biết. Chia việc trong nhà: một người phụ trách dọn khu ở trước khi ra khỏi nhà, một người phụ trách nhồi đồ gặm từ tối hôm trước để sáng chỉ việc lấy trong tủ đông ra.
Áp vào nhà mình: ba tình huống hay gặp
Chó lai hai tuổi ở căn hộ, chủ đi làm tám tiếng. Thời gian một mình dài là thách thức thật. Ngoài đi dạo buổi sáng có ngửi tự do, hãy tính tới chuyện nhờ người nhà hoặc người quen ghé dắt chó đi một vòng giữa ngày, hoặc gửi chó ở nơi trông giữ ban ngày vài buổi mỗi tuần. Đồ gặm nhồi đông đá có thể giữ chó bận một khoảng đầu, sau đó phần lớn chó sẽ ngủ nếu buổi sáng đã đủ vận động.
Chó năng lượng cao thuộc dòng chó săn, chó chăn gia súc. Những dòng chó được lai tạo để làm việc thường cần việc cho đầu óc hơn là chạy. Mười lăm phút trò tìm đồ bằng mũi có khi làm chó mệt hơn ba mươi phút chạy. Nếu chỉ cho chạy mà không cho nghĩ, bạn sẽ nuôi một vận động viên ngày càng dai sức.
Chó mới nhận nuôi đã trưởng thành. Có thể chó chưa từng sống trong nhà có đồ đạc, chưa biết thứ gì được phép gặm. Hãy bắt đầu với khu ở nhỏ, ít đồ, và coi vài tuần đầu là thời gian chó học nội quy, không phải thời gian phạt lỗi. Mỗi lần chó chọn đúng đồ gặm, khen ngay.
Câu hỏi thường gặp
Chó mấy tuổi thì hết cắn phá đồ?
Phần lớn chó bớt gặm mạnh sau tuổi thay răng và khi trưởng thành, khoảng một đến hai tuổi tuỳ giống. Nhưng chó lớn vẫn cần gặm suốt đời; nếu không có đồ gặm phù hợp, nó sẽ tìm đồ đạc.
Chó chỉ phá khi chủ đi vắng có phải là lo âu không?
Có thể, nhưng cũng có thể chỉ vì lúc vắng chủ không ai ngăn. Quay video khi bạn đi vắng: nếu chó rên, tru, chảy dãi, cào cửa, đi bậy trong những phút đầu thì nghiêng về lo âu và cần gặp bác sĩ thú y hoặc chuyên gia hành vi.
Có nên nhốt chó trong lồng cả ngày cho khỏi phá không?
Không nên nhốt cả ngày. Lồng hay khu nhỏ chỉ hợp khi chó đã quen coi đó là chỗ nghỉ thoải mái, và thời gian ở trong đó vừa phải. Nhốt lâu làm chó dư năng lượng và căng thẳng hơn, lúc ra lại phá mạnh hơn.
Dí đồ bị cắn vào mặt chó và mắng có giúp chó nhớ không?
Không giúp. Chó không nối được lời mắng với việc làm từ nhiều giờ trước. Nó chỉ sợ bạn lúc về nhà, và nỗi sợ ấy có thể làm cắn phá nặng hơn.
Chó bỗng nhiên gặm tường, ăn đất thì sao?
Gặm hay ăn những thứ không phải thức ăn xuất hiện đột ngột có thể liên quan sức khoẻ, như vấn đề tiêu hoá hay thiếu chất. Hãy đưa chó đi khám thú y trước, đừng chỉ xử lý như thói xấu.
Bao lâu thì thấy chó bớt phá đồ?
Nếu nguyên nhân là buồn chán và thói quen, nhiều nhà thấy thay đổi rõ sau một đến hai tuần dọn nhà và thêm vận động. Để chó thật sự bỏ thói quen thường cần khoảng bốn tuần trở lên, tuỳ con.