Muốn chó lại đây khi gọi, tiếng gọi phải luôn báo trước điều tốt nhất trong ngày của chó: tập trong nhà bằng trò gọi qua lại, thưởng thật hậu mỗi lần chó tới, rồi mới ra ngoài với dây dài, và không bao giờ gọi chó lại để làm việc chó ghét. Tập đều, phần lớn chó về khá tin cậy ở chỗ ít xao nhãng sau khoảng sáu tuần; nơi có chó khác, mèo, đồ ăn rơi thì cần lâu hơn.
Lệnh lại đây là lệnh dễ hỏng nhất, vì người chủ vô tình dạy ngược mỗi ngày: gọi về để cắt móng, gọi về để nhốt, gọi về là hết giờ chơi. Bài này nói cách làm mới lại tiếng gọi, trò chơi cho tuần đầu, cách dùng dây dài an toàn, và những việc cần làm khi chó đã quen lờ tiếng gọi.
Vì sao chó nghe gọi mà vẫn không về
Tiếng gọi đã bị "nhiễm". Nếu mỗi lần nghe "Mực ơi lại đây" là bị tắm, bị buộc dây, bị đưa vào lồng, thì việc chó chậm chạp hay quay đi là hợp lý theo cách nhìn của chó. Chó không chống đối; chó chỉ chọn thứ có lợi hơn.
Thứ trước mặt hấp dẫn hơn bạn. Mùi lạ ở gốc cây, con mèo dưới gầm xe, một chú chó khác đang vẫy đuôi. Nếu thứ bạn đưa ra khi chó về chỉ là một tiếng "ngoan", nó thua xa.
Tiếng gọi bị dùng như tiếng ồn nền. Gọi suốt ngày mà không có gì xảy ra, chó học được rằng chữ này không cần phản ứng. Gọi năm lần mới về thì lần thứ năm mới là lệnh thật.
Chưa được tập ở nơi đó. Chó về rất ngoan trong nhà không có nghĩa là về được ở công viên. Với chó, mỗi nơi là một bài tập riêng cho tới khi đã tập đủ nhiều nơi.
Bị đuổi theo. Khi bạn chạy về phía chó, chó tưởng là trò đuổi bắt và chạy xa hơn. Thường chạy ngược lại, ra xa chó, mới kéo được chó về phía mình.
Chọn tiếng gọi và phần thưởng cho lệnh này
Nếu tiếng gọi cũ đã hỏng, cách nhanh nhất là bỏ hẳn nó và chọn một tiếng mới, chưa từng gắn với chuyện gì khó chịu. Chuẩn bị những thứ sau trước buổi đầu tiên:
- Một tiếng gọi riêng, ngắn, khác tên chó: "về đây", "đến đây", hoặc một tiếng huýt sáo hai nốt. Tên chó dùng để gây chú ý, tiếng gọi mới là lệnh chạy về.
- Phần thưởng hạng nhất, chỉ dành cho lệnh này: thịt gà luộc, cá luộc gỡ xương, miếng gan. Nhiều miếng nhỏ trao liên tiếp hơn là một miếng to.
- Với chó mê đồ chơi: một món đồ kéo co hay quả bóng chỉ xuất hiện khi chó về, cất đi lúc khác.
- Một cách khen thật vui: giọng cao, vỗ tay nhẹ, quỳ xuống mở tay. Giọng trầm nghiêm làm nhiều chó chậm bước.
- Một thói quen chạm vòng cổ: khi chó tới, chạm vòng cổ một nhịp rồi mới thưởng, để sau này bạn giữ được chó khi cần mà chó không né tay.
- Một sợi dây dài chừng năm đến mười mét, loại dây dẹt mềm, nối vào đai ngực, dùng khi tập ngoài trời.
Tiếng gọi mới phải giữ "sạch": suốt những tuần đầu, chỉ dùng nó khi gần như chắc chắn chó sẽ chạy về, và mỗi lần chó về đều được thưởng hậu. Những lúc không chắc, đi tới đón chó thay vì gọi.
Lịch sáu tuần: từ phòng khách ra công viên
Mỗi ngày hai ba phiên ngắn, mỗi phiên khoảng năm đến mười lượt gọi. Đây là lịch gợi ý; tuỳ con có thể nhanh hơn hay chậm hơn, đừng chuyển bậc khi chó chưa về ngay chừng chín trên mười lần.
- Tuần 1: nạp tiếng gọi. Chó đứng cạnh bạn, nói tiếng gọi mới, đưa thưởng ngay. Chưa đòi chó làm gì. Vài chục lần trong vài ngày là tiếng gọi có nghĩa "đồ ngon đến".
- Tuần 1–2: trò gọi qua lại trong nhà. Hai người ngồi hai đầu phòng, mỗi người cầm thưởng, thay phiên gọi. Chó chạy qua lại, mỗi lần tới đều được thưởng và được chạm vòng cổ. Dần dần một người đứng ở phòng bên cạnh.
- Tuần 2–3: gọi khi chó đang bận một chút. Chó đang ngửi đồ chơi, đang nhìn ra cửa sổ thì gọi. Chó về thì thưởng gấp đôi.
- Tuần 3–4: ra sân hoặc hành lang, trên dây dài. Để dây thả lỏng trên đất, gọi khi chó cách vài mét. Chó không về thì không giật dây; bạn lùi xa vài bước, vỗ đùi, giọng vui. Dây chỉ để chó không chạy mất.
- Tuần 4–5: công viên vắng, giờ sáng sớm. Vẫn dây dài. Gọi khi chó vừa ngửi xong một chỗ, chưa gọi giữa lúc đang say mùi.
- Tuần 5–6: thêm xao nhãng có kiểm soát. Nhờ người quen đứng xa cầm đồ chơi, hoặc tập gần chỗ có chó khác ở khoảng cách chó còn chú ý được. Mỗi lần thành công, thưởng rồi cho chó quay lại chơi tiếp: về với chủ không có nghĩa là hết vui.
Chỉ bỏ dây dài ở những khu đất có rào kín, ít người, khi chó đã về ngay ở mọi bậc trên. Ở nơi công cộng, chó đi dây là yêu cầu chung theo quy định của nhiều địa phương, và cũng là cách giữ an toàn cho chó trước xe cộ.
Dấu hiệu chó đang nghe và cách đáp lại
Chó trả lời tiếng gọi bằng cả cơ thể trước khi bước đi. Đọc được những tín hiệu này, bạn biết lúc nào nên khen tiếp, lúc nào nên đổi chiến thuật.
| Chó làm gì khi nghe gọi | Ý nghĩa | Bạn làm gì |
|---|---|---|
| Quay đầu lại ngay, tai dựng | Tiếng gọi có tác dụng | Khen liền bằng giọng vui để kéo chó chạy hẳn tới |
| Quay đầu rồi cúi xuống ngửi tiếp | Chó cân nhắc, thứ kia đang thắng | Lùi xa chó vài bước, ngồi xuống, giọng hào hứng; lần sau gọi ở chỗ ít mùi hơn |
| Đi về chậm, vòng vèo, đầu cúi | Chó không chắc về chuyện sẽ xảy ra, có thể từng bị mắng khi về | Không đứng chặn, nghiêng người sang bên, thưởng thật hậu khi tới |
| Chạy tới rồi né tay | Chó sợ bị bắt giữ, chấm dứt cuộc vui | Tập chạm vòng cổ kèm thưởng; nhiều lần gọi về rồi thả đi chơi tiếp |
| Không phản ứng gì | Xao nhãng quá lớn hoặc tiếng gọi đã hỏng | Đừng gọi lặp; đi tới đón chó, lần sau tập ở bậc dễ hơn |
Mỗi lần gọi mà chó không về, tiếng gọi mất đi một ít giá trị. Vì vậy trong những tuần đầu, gọi ít mà chắc còn tốt hơn gọi nhiều mà hỏng.
Áp vào chó nhà bạn: ba nhà, ba chỗ vướng
Nhà chị Lan, chó con ba tháng ở chung cư. Chó con bám chân nên gọi trong nhà rất dễ, chị Lan tưởng xong bài từ tuần đầu. Chỗ vướng xuất hiện ở hành lang chung: chó con thấy mèo nhà hàng xóm là quên hết. Chị quay lại dây dài ngắn hai mét trong hành lang, gọi khi mèo còn ở xa cuối dãy, thưởng ba miếng liền mỗi lần chó quay đầu. Sau hai tuần chó quay đầu ngay cả khi mèo đi gần hơn.
Anh Minh, chó lai hai tuổi, tiếng gọi cũ đã hỏng. Chó nghe "Mực ơi" là chạy ra góc sân, vì suốt một năm anh gọi về để buộc dây và nhốt chuồng khi có khách. Anh bỏ hẳn tiếng cũ, chọn tiếng huýt hai nốt, nạp lại từ đầu bằng thịt gà luộc. Những lúc cần nhốt chó, anh đi tới dắt, không gọi. Tuần thứ năm chó chạy về khi nghe huýt từ cuối sân.
Bác Tư, chó già tai hơi kém. Chó tám tuổi không còn nghe rõ khi ở phòng khác, bác tưởng chó lờ mình. Bác thêm một tín hiệu nhìn thấy: giơ cao bàn tay rồi đưa về ngực, kèm bật tắt đèn hiên vào buổi tối. Chó nhìn thấy là đi về, được thưởng miếng thịt mềm. Bác cũng đưa chó đi khám tai để chắc không phải viêm tai gây đau.
Lỗi người chủ hay mắc và cách sửa
Những lỗi này gần như nhà nào cũng có, vì chúng nằm lẫn trong sinh hoạt hằng ngày.
- Gọi về để làm việc chó ghét. Cắt móng, tắm, nhỏ thuốc, cho vào lồng: đi tới bế chó, đừng dùng tiếng gọi.
- Gọi về là hết đi chơi. Ở công viên, gọi về rồi thả đi chơi tiếp nhiều lần trong buổi; chỉ lần cuối mới đeo dây ra về, và lần đó thưởng hậu nhất.
- Mắng khi chó về muộn. Chó chạy về sau năm phút mà bị quát, nó học rằng chạy về là bị quát. Dù sốt ruột, chó tới là khen.
- Đuổi theo chó. Quay lưng chạy ngược, ngồi xuống, hoặc giả vờ tìm gì dưới đất; chó tò mò sẽ tới.
- Gọi liên tục bằng mọi kiểu. "Mực, Mực, về, lại đây, nghe không" làm tiếng gọi chìm trong tiếng ồn. Gọi một lần, chờ, rồi đổi cách khác chứ không lặp.
- Thả dây quá sớm. Một lần chó chạy ra đường không về là một lần nguy hiểm và một lần tiếng gọi bị dạy ngược. Dây dài rẻ hơn nhiều so với rủi ro.
Gọi khẩn cấp và khi nào cần người giúp
Ngoài tiếng gọi hằng ngày, nhiều người huấn luyện khuyên có thêm một tiếng gọi khẩn cấp: một từ hoặc tiếng huýt riêng, chỉ dùng khi thật cần như chó sắp lao ra đường, và lần nào cũng đi kèm phần thưởng lớn nhất từng có, cả nắm thịt chứ không phải một miếng. Tiếng này được nạp vài lần mỗi tuần khi chó đang ở gần, vui vẻ, để khi gặp nguy chó phản xạ chạy về trước khi kịp nghĩ.
Với chó có thói săn đuổi mạnh, như hay lao theo mèo, gà, xe máy, lệnh lại đây ở ngoài trời có thể cần nhiều tháng và một số con không bao giờ nên thả dây ở nơi trống. Đó không phải thất bại của bạn; đó là bản tính của chó. Dây dài, đai ngực vừa vặn, và trò chơi đuổi bắt đồ chơi ở nơi có rào là cách cho chó vận động mà vẫn an toàn.
Nếu chó né tránh bạn mỗi khi bạn đưa tay ra, chạy trốn khi bạn lại gần, hoặc gầm gừ khi bị nắm vòng cổ, đó là chuyện lòng tin và có thể là nỗi sợ đã có từ trước. Nên tìm chuyên gia hành vi để được xem tận nơi, và đưa chó đi khám nếu kèm biểu hiện đau khi bị chạm vào cổ hay lưng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng tên chó làm tiếng gọi về không?
Không nên. Tên chó được dùng cả ngày trong đủ mọi chuyện nên khó giữ nghĩa rõ ràng. Dùng tên để gây chú ý, rồi một tiếng gọi riêng chỉ để chạy về, tiếng này giữ sạch và luôn đi kèm thưởng ngon.
Chó về rồi nhưng đứng xa không cho bắt, làm sao?
Chó đang lo bị chấm dứt cuộc vui. Tập riêng việc chạm vòng cổ kèm thưởng ở nhà, và ở ngoài gọi về rồi thả đi chơi lại nhiều lần. Đến khi chạm tay không còn báo hiệu hết vui, chó sẽ tới sát.
Bao giờ thì thả chó không dây được?
Chỉ ở khu có rào kín, khi chó đã về ngay ở mọi bậc tập với dây dài, kể cả lúc có xao nhãng. Nơi công cộng, đường phố thì giữ dây theo quy định chung và vì an toàn của chó.
Chó con hai tháng có tập lệnh này được không?
Được, và đây là lúc rất tốt vì chó con vốn thích bám theo người. Tập trong nhà bằng trò gọi qua lại, phiên thật ngắn. Chỉ ra ngoài nơi công cộng khi bác sĩ thú y cho biết lịch tiêm đã đủ an toàn.
Có nên dùng còi thay tiếng gọi không?
Còi có lợi là âm thanh luôn giống nhau dù ai thổi, và nghe được xa. Cách nạp vẫn y hệt: thổi rồi thưởng ngay nhiều lần trước khi dùng làm lệnh. Không có còi thì một tiếng huýt sáo cố định cũng được.
Chó từng chạy mất một lần, giờ tập lại từ đâu?
Bắt đầu lại từ tuần đầu với tiếng gọi mới, trong nhà, rồi lên dây dài. Đừng tự trách; ghi lại hôm đó chó chạy vì cái gì để biết xao nhãng nào cần tập riêng ở khoảng cách xa trước.