Dạy chó nằm xuống thường mất khoảng một đến hai tuần nếu tập mỗi ngày vài phiên ngắn: dùng một miếng thưởng dẫn mũi chó từ tư thế ngồi xuống sát sàn rồi kéo nhẹ ra phía trước, khen và thưởng đúng lúc khuỷu chân trước chạm đất. Khi chó đã nằm theo tay chừng tám trên mười lần, bạn bỏ miếng thưởng khỏi bàn tay dẫn, chỉ giữ cử chỉ, rồi mới gắn chữ "nằm".
Nằm khó hơn ngồi vì đây là tư thế chó thấy mình yếu thế: bụng sát đất, khó bật dậy nhanh. Con nào nhút nhát, đang ở chỗ lạ hay sàn lạnh trơn sẽ cưỡng lại. Bài này đi qua ba cách dẫn, cách chọn cách hợp với từng con, lịch hai tuần bỏ mồi, và những tình huống hay vướng như chó chổng mông, chó bò theo tay hay chỉ chịu nằm trên nệm.
Trước buổi tập: chọn chỗ, chọn giờ, chọn miếng thưởng
Chọn mặt sàn chó thích nằm. Sàn gạch men lạnh và trơn khiến nhiều con không muốn hạ bụng. Trải một tấm thảm mỏng hoặc khăn tắm gấp đôi ở góc phòng khách; khi chó đã quen lệnh, bạn mới đưa ra sàn trống, ra hiên, ra công viên.
Tập lúc chó hơi đói và đã đi vệ sinh. Khoảng trước bữa ăn một tiếng là lúc chó chịu làm việc nhất. Ngay sau bữa no hoặc lúc vừa thức dậy mắc tiểu, chó sẽ lơ đễnh và bạn dễ tưởng chó "lì".
Miếng thưởng nhỏ bằng hạt đậu. Một phiên năm phút có thể dùng mười lăm đến hai mươi miếng, nên miếng phải nhỏ, mềm, nuốt nhanh. Thịt gà luộc xé, gan luộc thái hạt lựu, hay phần hạt khô trích ra từ khẩu phần trong ngày đều được; trừ lượng thưởng vào bữa chính để chó không tăng cân.
Một phiên dài bao lâu. Ba đến năm phút, dừng khi chó còn hào hứng. Hai đến ba phiên một ngày tốt hơn một phiên dài nửa tiếng; chó con dưới bốn tháng tuổi thì một hai phút là đủ.
Một người dạy trong tuần đầu. Nếu cả nhà mỗi người một cử chỉ, chó sẽ đoán mò. Tuần đầu một người tập, các thành viên khác xem để học đúng tay, tuần sau mới thay phiên.
Ba cách dẫn chó vào tư thế nằm
Không có cách nào đúng cho mọi con. Bạn thử cách thứ nhất trước; nếu sau ba phiên chó vẫn không hạ được khuỷu tay, chuyển sang cách khác thay vì ép.
| Cách | Làm thế nào | Hợp với chó nào | Chỗ hay vướng |
|---|---|---|---|
| Dẫn từ tư thế ngồi | Chó đang ngồi, đặt miếng thưởng sát mũi, hạ thẳng tay xuống giữa hai chân trước, chờ chó cúi theo, rồi kéo tay chậm ra trước chừng một gang | Phần lớn chó đã biết ngồi, chó chân dài | Kéo tay ra quá nhanh làm chó đứng dậy đi theo |
| Dẫn qua gầm chân | Bạn ngồi bệt, co một chân tạo vòm, đưa miếng thưởng qua dưới vòm; chó phải hạ người để chui theo | Chó nhỏ, chó lưng ngắn, con hay chổng mông | Chó nhút nhát ngại chui sát người lạ |
| Bắt khoảnh khắc | Ngồi yên trong phòng với túi thưởng; mỗi lần chó tự nằm xuống, nói "đúng" rồi đặt miếng thưởng giữa hai chân trước | Chó lo lắng, chó lớn tuổi, chó đau khớp | Chậm hơn ở mấy ngày đầu, cần kiên nhẫn |
| Dẫn từ tư thế đứng | Hạ tay thẳng xuống sàn giữa hai chân trước, giữ yên ở đó cho chó tự gập người | Chó chưa vững lệnh ngồi | Chó dễ cúi đầu mà mông vẫn ở trên |
Dù cách nào, phần thưởng luôn đặt sát sàn giữa hai chân trước. Đưa lên ngang mặt là bạn đang mời chó ngồi dậy để lấy, và chó học rằng nằm chỉ là một nhịp thoáng qua.
Lịch hai tuần: từ mồi dẫn tới chữ "nằm"
Lịch dưới đây là gợi ý thường gặp với chó khoẻ đã biết ngồi; tuỳ con, mỗi bậc có thể nhanh hoặc chậm hơn vài ngày. Chỉ lên bậc khi chó làm đúng chừng tám trên mười lần ở bậc cũ.
- Ngày 1–3: dẫn bằng mồi. Tay cầm miếng thưởng dẫn chó nằm, thưởng ngay khi khuỷu tay chạm sàn. Chưa nói chữ nào. Mỗi phiên khoảng mười lần.
- Ngày 4–5: tay trống, cử chỉ giống hệt. Thưởng để trong túi đeo hông hoặc trên kệ. Tay không làm đúng động tác cũ; chó nằm thì bạn lấy thưởng từ tay kia đưa xuống. Đây là bước nhiều người bỏ qua nên chó cả đời chỉ nằm khi thấy đồ ăn.
- Ngày 6–8: thu nhỏ cử chỉ. Thay vì cúi hẳn người, bạn hạ tay đến ngang đầu gối, rồi ngang hông. Chó nhìn thấy tay hướng xuống là đủ.
- Ngày 9–10: gắn chữ. Nói "nằm" một lần, chờ một nhịp, rồi mới làm cử chỉ. Sau vài chục lần, chó sẽ bắt đầu nằm ngay khi nghe chữ, trước cả khi tay động.
- Ngày 11–14: đổi chỗ và đổi tư thế của bạn. Tập ở phòng ngủ, ngoài hiên, khi bạn đứng, khi bạn ngồi ghế. Mỗi chỗ mới hạ độ khó về lại bậc trước một chút.
Từ tuần thứ ba, thưởng thưa dần: lần thưởng đồ ăn, lần chỉ khen và vuốt ngực, lần cho ra chơi. Đừng cắt hẳn thưởng; chó vẫn cần biết lệnh này đáng làm.
Khi chó không chịu nằm: dấu hiệu, ý nghĩa, việc nên làm
Phần lớn trục trặc khi dạy nằm đến từ tay người hoặc từ chỗ tập, hiếm khi do chó "cứng đầu". Đọc tư thế của chó trước khi sửa.
| Chó làm gì | Thường có nghĩa là | Bạn làm gì |
|---|---|---|
| Cúi đầu sát đất nhưng mông chổng cao | Tay kéo ra trước quá sớm hoặc quá xa | Giữ tay yên sát sàn lâu hơn vài giây; hoặc chuyển sang dẫn qua gầm chân |
| Bò theo tay chứ không nằm | Tay đi xa khỏi mũi, chó phải đi theo mới tới | Kéo ra ngắn hơn, chỉ chừng một đốt tay |
| Ngồi rồi đứng phắt dậy | Thưởng đưa lên cao hoặc chậm | Thưởng ngay sát sàn, trong một giây sau khi khuỷu chạm đất |
| Liếm môi, ngáp, quay mặt đi | Chó đang căng thẳng, có thể do chỗ lạ hoặc bạn cúi sát người | Lùi ra, ngồi thấp xuống bên cạnh thay vì cúi chồm lên; dùng cách bắt khoảnh khắc |
| Chỉ nằm trên nệm, ra sàn thì không | Sàn lạnh, trơn hoặc đau khớp | Mang tấm thảm theo, tập trên thảm ở chỗ mới trước |
| Trước nằm được, nay không chịu | Có thể đau lưng, đau hông, đau bụng | Ngừng tập lệnh này và đưa đi khám thú y nếu kèm đi đứng khác thường |
Đừng ấn vai hay kéo chân trước cho chó nằm. Ấn xuống làm chó gồng ngược lên, và những con nhạy cảm sẽ nhớ bàn tay bạn là thứ đè mình xuống; từ đó lệnh nằm gắn với cảm giác bị khống chế, khó dạy hơn rất nhiều.
Áp vào chó nhà bạn: ba trường hợp thường gặp
Chó khác nhau thì chỗ vướng khác nhau. Ba tình huống giả định dưới đây là những kiểu người chủ hay gặp nhất.
- Nhà chị Lan, chó con ba tháng ở chung cư. Chó con học nằm khá nhanh nhưng mau chán. Chị Lan tập mỗi lần chừng hai phút, ngay trước bữa sáng và bữa tối, trên tấm thảm cạnh sofa. Sau năm ngày chó đã nằm theo tay trống. Chỗ chị vướng là cả nhà ai cũng muốn thử nên chó được nghe "nằm", "nằm xuống", "nằm đi", "xuống" lẫn lộn; cả nhà thống nhất một chữ thì chó tiến bộ lại ngay.
- Anh Minh, chó lai hai tuổi chân dài, rất hăng. Chó cúi được nhưng mông cứ ở trên. Anh chuyển sang dẫn qua gầm chân, ngồi bệt dưới sàn, ba phiên là chó nằm trọn. Sau đó anh dùng lại cách dẫn từ tư thế ngồi, lần này giữ tay sát đất lâu hơn.
- Bác Tư, chó già chín tuổi, hơi đau khớp. Bác không dẫn mồi mà bắt khoảnh khắc: mỗi tối ngồi xem tivi, chó tự nằm xuống cạnh ghế là bác nói "đúng" và thả một miếng thưởng giữa hai chân nó. Hai tuần sau chó nằm khi nghe chữ, và bác chỉ tập trên thảm, không bắt nằm trên nền xi măng lạnh.
Điểm chung: không ai trong ba nhà ép người chó xuống, và mỗi nhà đổi cách khi cách đầu tiên không hợp sau vài phiên. Nếu chó nhà bạn giống trường hợp nào, bắt đầu từ cách của nhà đó.
Lỗi người chủ hay mắc và cách sửa
Những lỗi này rất phổ biến, không phải do bạn kém; chỉ cần nhận ra là sửa được trong vài ngày.
- Nhắc chữ nhiều lần. "Nằm, nằm, nằm nào" dạy chó rằng lệnh thật là chữ thứ ba. Nói một lần, chờ ba giây; chó không làm thì dẫn bằng tay, đừng lặp chữ.
- Gắn chữ quá sớm. Nói "nằm" khi chó còn chưa biết tư thế là đang gắn chữ với cảnh chó đứng ngơ ngác. Gắn chữ khi chó đã nằm trơn theo tay.
- Mãi không bỏ mồi khỏi tay dẫn. Chó thông minh sẽ nhìn tay trước khi làm. Bỏ mồi khỏi tay dẫn từ ngày thứ tư, giữ thưởng ở chỗ khác.
- Cho đứng dậy rồi mới thưởng. Chó học rằng điều được thưởng là bật dậy. Thưởng khi chó còn đang nằm; muốn chó đứng lên thì dùng một từ cho phép riêng như "xong".
- Tập ở chỗ xao nhãng quá sớm. Ra công viên khi chó mới nằm được trong phòng khách là gần như chắc thất bại. Lên độ khó từng bậc: phòng khác, hiên nhà, sân yên, rồi mới đến chỗ đông.
- Mắng khi chó không nằm. Quát làm chó căng, mà chó căng thì càng không muốn đặt bụng xuống đất. Không được thì hạ độ khó, kết thúc phiên bằng một lệnh chó làm tốt, mai tập lại.
Khi nào dừng lại và tìm người giúp
Có những lúc việc chó không nằm không phải chuyện huấn luyện. Chó từng nằm được mà nay tránh né, rên khi hạ người, nằm nghiêng một bên, đứng dậy khó khăn, liếm hông hay khuỷu liên tục, là những dấu hiệu nên đưa đi khám thú y trước khi tập tiếp. Đau khớp, đau lưng hay khó chịu ở bụng đều khiến tư thế nằm trở nên khổ sở.
Nếu chó gầm gừ, nhe răng hay đớp khi bạn cúi lại gần lúc dạy, đừng cố tiếp. Lùi lại, kết thúc buổi tập, và tìm một chuyên gia hành vi hoặc bác sĩ thú y có làm hành vi để xem chó sợ điều gì. Chó cắn trúng gây chảy máu thì rửa vết thương dưới vòi nước với xà phòng ít nhất mười lăm phút rồi đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng dại.
Còn nếu chỉ là chó tiến bộ chậm, chậm hơn lịch hai tuần ở trên vài ngày hay cả tuần, đó là chuyện bình thường. Một số con cần ba bốn tuần mới nằm theo chữ ở mọi phòng trong nhà. Ghi lại mỗi phiên chó làm đúng mấy lần trên mười, bạn sẽ thấy đường đi lên rõ hơn so với cảm giác "mãi không được".
Câu hỏi thường gặp
Chó mấy tháng tuổi thì dạy nằm được?
Chó con khoảng hai đến ba tháng tuổi đã học được tư thế nằm qua mồi dẫn, chỉ cần phiên thật ngắn chừng một hai phút. Chó lớn tuổi cũng học được, chỉ nên tập trên thảm mềm và để ý dấu hiệu đau khớp.
Có nên ấn vai cho chó nằm cho nhanh không?
Không nên. Ấn vai làm chó gồng ngược lên, học chậm hơn, và với con nhạy cảm thì bàn tay bạn thành thứ đáng sợ. Dẫn bằng mồi hoặc bắt khoảnh khắc chó tự nằm vừa nhanh vừa giữ được lòng tin.
Chó chỉ nằm khi thấy đồ ăn trong tay thì làm sao?
Đó là dấu hiệu mồi ở lại trong tay dẫn quá lâu. Làm cử chỉ y hệt bằng tay trống, để thưởng ở túi hoặc trên kệ, chó nằm rồi mới lấy thưởng ra. Vài ngày là chó hiểu rằng tay trống vẫn có thưởng.
Lệnh nằm và lệnh ở yên khác nhau thế nào?
Nằm chỉ là đặt người xuống sàn, được thưởng xong chó có thể đứng lên khi bạn cho phép. Ở yên là giữ tư thế đó dù bạn đi xa hay có xao nhãng. Nên dạy nằm vững trước rồi mới kéo dài thời gian.
Mỗi ngày tập bao nhiêu lần là đủ?
Hai đến ba phiên ngắn, mỗi phiên khoảng ba đến năm phút và chừng mười lần làm đúng, là nhịp hợp với phần lớn chó. Tập dài hơn chó dễ chán, bắt đầu đoán bừa và làm sai nhiều.
Chó nằm được ở nhà nhưng ra ngoài thì không, có phải chó lì?
Không phải lì. Ngoài đường có mùi, tiếng động, sàn lạ, nên chó chưa thấy an toàn để hạ bụng. Hạ độ khó về bước đầu, mang tấm thảm quen theo, tập ở góc yên trước rồi mới đến chỗ đông.