Mèo học trò được, nhưng theo nhịp của mèo: phiên chừng ba phút, tập ngay trước bữa ăn, thưởng bằng một chút đồ ăn mềm cho liếm, đánh dấu đúng khoảnh khắc bằng tiếng click hoặc tiếng tặc lưỡi. Ba trò dễ khởi đầu nhất là theo đầu que, ngồi và đập tay. Mèo không làm để chiều chủ, mèo làm vì trò chơi có lợi cho nó, nên việc của bạn là làm cho trò chơi đáng giá.
Bài này đi qua cách mèo học khác chó ở chỗ nào, chuẩn bị gì, nạp tiếng click, ba trò đầu tiên theo từng bước, bảng đọc tai đuôi để biết lúc nào dừng, lỗi người chủ hay mắc và cách điều chỉnh cho mèo già, mèo nhút nhát.
Mèo học khác chó ở chỗ nào
Mèo cũng học theo cùng một luật như chó: hành vi được thưởng thì lặp lại. Khác biệt nằm ở kiên nhẫn và động lực. Chó thường chơi mười phút vẫn hăng; mèo đang hào hứng có thể bỏ đi sau bảy tám lần thưởng, chẳng báo trước. Chó làm vì được khen cũng vui; phần lớn mèo không quan tâm lời khen, chỉ quan tâm cái được ăn hoặc được chơi.
Vì vậy với mèo, phiên ngắn là luật cứng chứ không phải gợi ý. Ba phút, tối đa năm, mỗi ngày một hai lần. Dừng lúc mèo còn muốn, chứ không phải lúc mèo đã chán. Lần sau mèo sẽ tự đi tới khi thấy bạn cầm hũ đồ ăn.
Mèo cũng nhạy với áp lực hơn. Bạn cúi người sát, nhìn chằm chằm, tay huơ trước mặt là mèo căng thẳng ngay. Ngồi ngang tầm mèo, người hơi nghiêng, cử động chậm và nhẹ. Đừng bao giờ bế mèo đặt vào chỗ tập: mèo phải tự đến và tự rời đi được bất cứ lúc nào.
Không la, không búng, không xịt nước khi mèo làm sai hay bỏ đi. Những cách đó không dạy mèo điều gì, chỉ dạy mèo rằng ở gần bạn lúc cầm đồ ăn là có chuyện khó chịu. Một con mèo đã sợ thì rất lâu mới tin lại.
Bác Tư nuôi một con mèo mướp năm tuổi, cả ngày chỉ ngủ và đòi ăn. Bác không tin mèo học được gì. Thật ra mèo đòi ăn rất giỏi, đi đúng giờ, đứng đúng chỗ, kêu đúng kiểu, nghĩa là mèo đã học được rằng những việc đó đổi được đồ ăn. Dạy trò chỉ là đổi những việc ấy thành việc khác.
Chuẩn bị: đồ thưởng, giờ tập và chỗ tập
Những thứ dưới đây quyết định phần lớn việc mèo có hợp tác hay không:
- Đồ thưởng mèo mê nhất. Pate mềm cho liếm từ đầu một thìa nhỏ hoặc que đè lưỡi sạch, hoặc vụn cá, thịt gà luộc xé bằng hạt gạo. Mỗi lần thưởng chỉ một liếm, một mẩu nhỏ.
- Giờ trước bữa. Khoảng nửa tiếng đến một tiếng trước bữa chính, khi mèo đã hơi đói và tỉnh táo. Mèo vừa ăn no sẽ không có lý do gì để chơi.
- Chỗ cao, quen thuộc. Nhiều mèo thoải mái hơn trên một mặt kệ thấp, ghế đẩu hoặc tủ thấp, nơi mèo vẫn hay ngồi, hơn là trên sàn. Chỗ đó phải là chỗ bạn cho mèo lên được.
- Tiếng đánh dấu. Một chiếc clicker nhỏ hoặc tiếng tặc lưỡi gọn. Mèo sợ tiếng click to thì bấm trong túi áo hoặc dùng tiếng tặc lưỡi thay.
- Que đích. Một chiếc đũa gỗ hoặc que nhựa có quấn một chút băng dính ở đầu cho dễ thấy. Mèo sẽ học chạm mũi vào đầu que.
- Phòng yên, không có thú cưng khác. Chó, mèo khác trong phòng làm mèo phân tâm, có khi tranh đồ ăn. Đóng cửa, tắt tivi.
Trừ lượng đồ thưởng vào bữa chính. Một hũ pate dùng để tập cũng là một phần bữa ăn trong ngày. Mèo nuôi trong nhà rất dễ tăng cân, và mèo béo chơi kém hơn.
Nạp tiếng click và trò đầu tiên: theo đầu que
Trước khi dạy gì, mèo cần biết tiếng click nghĩa là có đồ ăn ngay sau đó. Rồi mới dạy trò:
- Ngồi gần mèo, bấm một tiếng click, ngay sau đó đưa đồ thưởng. Lặp khoảng mười lần, cách nhau vài giây, mèo không cần làm gì. Làm như vậy hai ba phiên.
- Thử khi mèo đang nhìn đi chỗ khác: bấm click, mèo quay đầu về phía bạn hoặc phía tay cầm thưởng. Đó là dấu hiệu tiếng click đã có nghĩa.
- Giơ đầu que cách mũi mèo chừng một gang tay. Mèo tò mò sẽ ngửi. Ngay lúc mũi chạm vào đầu que: click, thưởng. Cất que ra sau lưng giữa các lần.
- Lặp lại vài lần. Khi mèo chạm que ngay khi que xuất hiện, dịch que sang trái, sang phải một chút để mèo phải nghiêng đầu, bước một bước mới chạm được.
- Dần dần đưa que xa hơn, thấp xuống sàn, lên cao một bậc. Mèo đi theo đầu que là bạn đã có cách dắt mèo đi khắp nhà, lên cân, vào lồng vận chuyển mà không cần bế.
- Thêm câu lệnh "chạm" khi mèo đã chạm chắc chắn: nói "chạm" ngay trước khi đưa que ra.
Đừng chọc đầu que vào mặt mèo. Que luôn chờ cho mèo tự tới. Mèo né hoặc đập que bằng chân thì que đã quá gần, lùi ra một chút.
Trò thứ hai và thứ ba: ngồi và đập tay
Ngồi: dẫn bằng thưởng. Mèo đứng trước mặt bạn, giơ đồ thưởng ngay trên đầu mèo, nhích nhẹ về phía sau. Mèo ngước lên, mông tự hạ xuống. Đúng lúc mông chạm mặt kệ: click, thưởng. Không ấn mông mèo xuống.
Ngồi: bỏ dẫn. Sau năm sáu lần, làm cử chỉ y như cũ nhưng tay không cầm gì, thưởng từ tay kia. Rồi thêm câu "ngồi" trước cử chỉ.
Đập tay: bắt đầu từ ngồi. Mèo ngồi, bạn giơ đồ thưởng lên cao hơn đầu mèo một chút và chờ. Nhiều mèo sẽ nhấc một chân trước lên khều. Đúng lúc chân nhấc: click, thưởng.
Đập tay: đưa bàn tay vào chỗ. Khi mèo nhấc chân đều, đặt lòng bàn tay mở ở đúng chỗ chân mèo hay nhấc tới. Chân chạm lòng tay: click, thưởng. Dần dần nâng tay cao hơn, dựng đứng như cái vẫy.
Đập tay: cắt móng trước. Mèo đập tay bằng móng chưa cắt có thể làm xước tay. Cắt móng đều, và nếu mèo hay giương móng, chỉ click những lần chân chạm nhẹ, móng thu.
Mỗi phiên chỉ một trò. Mèo dễ rối khi bị đổi trò liên tục. Một phiên chỉ dạy một trò, kết thúc bằng một lần trò cũ mèo làm chắc, rồi cho ăn bữa chính.
Lịch hai tuần cho ba trò đầu tiên
Lịch dưới cho mèo trưởng thành khoẻ, mỗi ngày một hoặc hai phiên chừng ba phút trước bữa. Mèo nào nhanh thì rút ngắn, mèo chậm thì kéo dài, không có gì sai.
| Ngày | Việc tập | Đạt khi |
|---|---|---|
| 1–2 | Nạp tiếng click: click rồi thưởng, mèo không phải làm gì | Mèo quay đầu về phía bạn khi nghe click |
| 3–4 | Chạm đầu que ở gần mũi | Mèo chạm que ngay khi que xuất hiện |
| 5–6 | Theo que vài bước trên kệ, xuống sàn | Mèo đi theo que từ chỗ này sang chỗ khác |
| 7–8 | Ngồi bằng dẫn thưởng | Mông hạ xuống ngay khi tay giơ lên |
| 9–10 | Ngồi bằng cử chỉ, tay không cầm gì, thêm câu lệnh | Mèo ngồi khi nghe lệnh |
| 11–12 | Từ ngồi, nhấc chân khều thưởng trên cao | Mèo nhấc chân đều |
| 13–14 | Đập vào lòng bàn tay mở | Chân chạm tay nhẹ, móng thu |
Ngày nào mèo không tới khi thấy bạn cầm hũ đồ ăn, nghỉ hẳn ngày đó, không gọi, không bế lại. Mèo có ngày không muốn, cũng như người. Hôm sau thử lại ở mức của hai ngày trước, cho mèo thắng dễ vài lần để nhớ lại trò chơi vui thế nào.
Đọc tai, đuôi để biết lúc nào dừng
Mèo báo hiệu sớm khi không thoải mái, chỉ là tín hiệu nhỏ hơn chó. Bảng dưới giúp bạn kết thúc phiên trước khi mèo bỏ đi hay cào:
| Dấu hiệu | Thường có nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Đuôi dựng cao, đầu đuôi hơi cong, tai hướng về trước | Mèo thoải mái, hứng thú | Tiếp tục, giữ nhịp |
| Mắt nhìn chăm chăm vào tay cầm thưởng, đồng tử hơi to | Đang tập trung, có khi hơi hăng | Thưởng nhanh, không trêu bằng đồ ăn |
| Đuôi quất qua lại, đầu đuôi giật | Bắt đầu bực, sắp hết kiên nhẫn | Cho một lần dễ, kết thúc phiên |
| Tai xoay ngang hoặc ép ra sau | Khó chịu, căng thẳng | Dừng ngay, lùi ra, để mèo tự đi |
| Liếm lông đột ngột, quay lưng lại | Mèo đang tự làm dịu, muốn thoát | Kết thúc, lần sau ngắn hơn |
| Cắn nhẹ vào tay, đập tay có móng | Quá hăng hoặc khó chịu | Dừng, không phản ứng mạnh, rút tay chậm |
Mèo thường xuyên cáu khi bị chạm, kêu khi được bế, đột ngột không dùng khay cát hay không còn nhảy lên chỗ quen, có thể đang đau. Mèo giấu đau rất giỏi. Đưa đi khám thú y trước khi nghĩ mèo khó tính. Nếu bị mèo cắn hay cào rách da, rửa vết thương thật kỹ dưới vòi nước với xà phòng và đi khám để được tư vấn tiêm phòng.
Lỗi người chủ hay mắc, mèo già và mèo nhút nhát
Phiên dài quá. Mèo làm đúng năm lần, chủ mừng quá muốn thêm năm lần nữa, mèo bỏ đi giữa chừng và lần sau không tới. Dừng ở lần đúng thứ năm, sáu. Thưởng miếng to. Mèo ăn một miếng to là no, không chơi tiếp. Một liếm pate là đủ. Click rồi quên thưởng. Tiếng click mất giá rất nhanh. Mỗi lần click là một lần có đồ ăn, kể cả khi bạn lỡ bấm sai lúc.
Tập khi mèo đang muốn làm việc khác. Mèo đang ngắm chim ngoài cửa sổ, đang muốn ngủ, đang đi khay. Đợi mèo tự đến gần bạn rồi mới bắt đầu. Mèo chọn tham gia thì học tốt hơn hẳn.
Mèo già vẫn học được trò mới, nhưng khớp có thể đã đau. Bỏ các trò phải đứng hai chân sau hay nhảy, chọn theo đầu que ở thấp, đập tay thấp. Chỗ tập thấp, có thảm bám. Mèo già thường thích phiên chậm và thưởng mềm hơn.
Mèo nhút nhát có khi chỉ dám nhận thưởng khi bạn không nhìn. Bắt đầu bằng việc ngồi nghiêng, đặt đồ thưởng trên sàn gần bạn, click khi mèo tự lại gần. Có khi cả tuần chỉ tập mỗi việc lại gần. Đó đã là một trò rất giá trị với mèo đó, và là nền để sau này mèo chịu vào lồng, chịu được cắt móng.
Câu hỏi thường gặp
Mèo có thật sự huấn luyện được không?
Được. Mèo học bằng cùng cách với chó, hành vi được thưởng sẽ lặp lại. Khác là mèo cần phiên ngắn hơn, đồ thưởng hấp dẫn hơn và phải được tự chọn tham gia. Nhiều mèo học trò đầu tiên chỉ sau vài phiên.
Không có clicker thì dạy mèo bằng gì?
Dùng một tiếng tặc lưỡi gọn hoặc một từ ngắn như "đúng" nói giống nhau mỗi lần. Điều quan trọng là tín hiệu ngắn, rõ, phát ra đúng lúc mèo làm đúng, và luôn có đồ thưởng ngay sau đó.
Mèo bao nhiêu tuổi thì dạy làm trò được?
Mèo con từ khoảng ba bốn tháng tuổi đã học được, phiên chỉ một hai phút vì mèo con mất tập trung rất nhanh. Mèo trưởng thành và mèo già đều học được, chỉ cần chọn trò hợp sức và phiên ngắn.
Mèo không thích ăn vặt thì thưởng bằng gì?
Thử vài loại: pate khác vị, vụn cá hấp, thịt gà luộc. Nếu mèo không mê đồ ăn, dùng trò chơi làm thưởng, như vài giây vờn cần câu lông. Mèo bỏ ăn hẳn thì cần khám thú y, không phải chuyện huấn luyện.
Tập trò có giúp mèo bớt cắn phá đồ không?
Mèo buồn chán, nhất là mèo nuôi hoàn toàn trong nhà, thường bớt phá khi có việc cho đầu óc mỗi ngày. Nhưng cào sofa, cắn tay khi vuốt ve có nguyên nhân riêng, cần trụ cào đúng chỗ và hiểu ngưỡng chịu chạm của mèo.
Dạy mèo theo đầu que có lợi gì ngoài làm trò?
Rất nhiều. Mèo quen theo đầu que có thể được dắt lên cân, vào lồng vận chuyển, ra khỏi chỗ trốn mà không cần bế hay lôi. Với mèo sợ lồng, đây là bước đầu để đi khám thú y bớt vật lộn.