Lệnh để đó dạy chó rằng muốn có thứ ngon thì phải quay đi khỏi nó, nhìn về phía bạn, và phần thưởng sẽ tới từ tay bạn, không bao giờ từ món đang bị cấm. Tập theo năm bậc, từ bàn tay nắm kín đến miếng đồ ăn rơi ngay dưới chân, phần lớn chó làm được trong bếp sau khoảng ba đến bốn tuần.
Lệnh này khác lệnh nhả: nhả là buông thứ đã ngậm, còn để đó là đừng chạm vào ngay từ đầu. Trong nhà, nó cứu bạn những lúc rơi viên thuốc, miếng xương gà, hành tỏi xuống sàn. Bài dưới đây đi qua năm bậc, cách sắp xếp bếp để tập, bảng dấu hiệu chó đang thật sự hiểu hay chỉ đang chờ bạn quay đi, và những lỗi làm lệnh mất tác dụng.
Nguyên tắc duy nhất của lệnh này
Toàn bộ bài tập xoay quanh một luật: món bị cấm không bao giờ được trao cho chó sau khi chó nhịn. Nếu bạn bảo "để đó" rồi vài giây sau nói "được rồi, ăn đi" và cho chó ăn chính miếng đó, chó học rằng để đó nghĩa là "chờ một chút". Lần sau miếng thịt rơi, bạn chưa kịp nói gì, chó chỉ cần chờ thêm một chút rồi đớp. Phần thưởng luôn đến từ chỗ khác: tay kia của bạn, túi thưởng đeo hông, hộp trên kệ.
Luật thứ hai đi kèm: chó phải thắng nhiều hơn thua. Mỗi lần chó đớp được món bị cấm là một lần bài học đi lùi, vì với chó, đồ ăn tự kiếm được là phần thưởng rất mạnh. Vì vậy những tuần đầu, món bị cấm luôn được che chắn bằng tay, bằng chân, bằng dây dắt. Bạn chỉ để lộ ra khi gần như chắc chắn chó sẽ quay đi.
Cuối cùng, thứ được thưởng là việc quay đi và nhìn bạn, không phải việc chó ngồi yên cứng người trước món ăn. Một con chó dán mắt vào miếng thịt dù không ăn là đang chịu đựng; một con chó quay đầu tìm bạn là đã hiểu. Mỗi bậc dưới đây đều đi theo hướng đó.
Năm bậc từ dễ đến khó
Tập mỗi bậc cho tới khi chó quay đi ngay chừng chín trên mười lần, rồi mới lên bậc sau. Mỗi phiên ba đến năm phút; chó đang đói cồn cào thì tập ở bậc thấp hơn hôm trước.
| Bậc | Món bị cấm ở đâu | Chó cần làm gì | Bạn thưởng thế nào |
|---|---|---|---|
| 1 | Trong bàn tay nắm kín, đưa ra trước mũi | Ngừng liếm, ngừng cạy, lùi đầu lại | Nói "đúng", thưởng từ tay kia |
| 2 | Trong lòng bàn tay mở, sẵn sàng nắm lại | Không chạm, nhìn lên bạn | Thưởng tay kia; chó lao vào thì nắm tay lại, không nói gì |
| 3 | Dưới sàn, chân bạn sẵn sàng che | Không cúi xuống ngửi sát, nhìn bạn | Thưởng tay kia đưa lên ngang mặt chó, xa món dưới sàn |
| 4 | Thả rơi từ độ cao thấp, rồi cao dần | Không lao theo khi món đang rơi | Lúc đầu thả từ ngang gối, chó đeo dây ngắn để chặn |
| 5 | Rơi trong bếp khi bạn đang nấu, quay lưng | Tự quay đi dù bạn không nhìn | Thưởng hậu, rồi nhặt món kia cất đi |
Chữ "để đó" được gắn vào từ bậc hai, khi chó đã quay đi đều đặn. Nói một lần, giọng bình thường, không cần nghiêm. Lệnh này không phải lời đe doạ; đó là một thông tin cho chó: món kia không dành cho nó, phần của nó nằm ở tay bạn.
Một phiên mẫu ở bậc ba: món ăn dưới sàn
Bậc ba là chỗ nhiều chó vướng lâu nhất, vì món ăn đã nằm ngay đó, không còn bàn tay che. Đây là một phiên năm phút của nhà chị Lan với chó con năm tháng, ghi theo từng lượt.
- Chị đứng, chó con ngồi trước mặt, túi thưởng đeo bên hông. Chị cầm một khoanh cà rốt luộc, hạ xuống sàn cách chó con chừng nửa mét, bàn chân phải để sẵn bên cạnh.
- Lượt 1: chó con chồm tới. Chị đặt bàn chân che khoanh cà rốt, không nói gì, chờ. Chó con ngửi giày, lùi lại, ngước lên. Chị nói "đúng", lấy một miếng thịt gà từ túi đưa ngang mặt chó con.
- Lượt 2 và 3: chó con chỉ liếc khoanh cà rốt rồi nhìn chị. Mỗi lượt một miếng thưởng.
- Lượt 4: chị nhấc chân ra khỏi khoanh cà rốt một gang. Chó con cúi xuống ngửi. Chị đưa chân về che, chờ. Lượt sau chị chỉ nhấc chân một chút.
- Lượt 5 đến 8: chó con quay đi nhanh. Chị nói "để đó" trước khi thả khoanh cà rốt xuống, thưởng mỗi lần chó nhìn lên.
- Kết thúc: chị nhặt khoanh cà rốt cất đi, cho chó con một trò kéo khăn ngắn.
Một lượt hỏng trên tám là vừa sức. Nếu chó hỏng liền hai lượt, đó là món ăn quá hấp dẫn hoặc quá gần; đổi món kém hấp dẫn hơn hay đặt xa thêm, đừng giữ nguyên và chờ chó tự hiểu.
Sắp xếp bếp để tập và để giữ an toàn
Bếp là nơi có nhiều món nguy hiểm nhất với chó và cũng là nơi chó dễ thắng nhất. Trước khi tập bậc bốn, bậc năm, kiểm lại mấy điều sau:
- Hành, tỏi, sô cô la, nho, xương gà nấu chín, thuốc của người: để trên cao hoặc trong tủ đóng. Đừng dùng những thứ này làm món bị cấm khi tập, kể cả trong tay.
- Dùng món tập ít hại: khoanh cà rốt luộc, miếng táo không hạt, viên hạt khô. Nếu chó có lỡ ăn được thì cũng không sao.
- Một tấm thảm ở mép bếp làm chỗ chó nằm khi bạn nấu. Chó ở trên thảm thì thỉnh thoảng có thưởng rơi từ trên xuống, đúng chỗ thảm.
- Thùng rác có nắp đậy chắc. Lệnh để đó không thay được thùng rác có nắp khi bạn vắng nhà.
- Bàn thấp, bàn trà: không để đồ ăn ở đó khi chưa ai trông. Chó ăn vụng thành công một lần trên bàn thấp sẽ quay lại kiểm tra nhiều tuần sau.
- Khi tập bậc năm, đeo cho chó sợi dây ngắn buộc vào hông bạn hoặc móc ở chân bàn, để có gì bạn chặn được bằng dây chứ không phải bằng tay giành giật.
Những điều này không phải là thừa. Lệnh tốt nhất vẫn có lúc hỏng, nhất là khi chó đói hay món rơi quá thơm. Quản lý môi trường giúp lỗi hiếm xảy ra, và mỗi lỗi được tránh là một lần lệnh không bị dạy ngược.
Chó đang hiểu hay chỉ đang chờ bạn quay đi
Có chó học lệnh rất nhanh trong buổi tập, nhưng thật ra chỉ học một điều: khi chủ nhìn thì đừng ăn. Bảng này giúp bạn phân biệt.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Quay đầu khỏi món ăn, nhìn bạn, thả lỏng | Đã hiểu: phần thưởng đến từ bạn | Lên bậc tiếp; thưa thưởng dần ở bậc cũ |
| Ngồi cứng, mắt dán vào món ăn, chảy dãi | Đang cố nhịn, chưa hiểu | Lùi một bậc; thưởng ngay khi mắt chó rời món ăn dù chỉ một giây |
| Liếc bạn rồi liếc món ăn nhiều lần | Đang tính toán xem bạn có chặn kịp không | Giữ món ở khoảng cách bạn che được, thưởng nhanh hơn |
| Đớp ngay khi bạn quay lưng hay ra khỏi phòng | Lệnh mới gắn với ánh mắt của bạn | Tập riêng việc quay lưng một giây, hai giây; dây ngắn để chặn |
| Liếm môi, ngáp, quay hẳn đi chỗ khác | Bài tập căng thẳng, có thể bạn cúi sát hay giọng gắt | Đứng thẳng, giọng nhẹ, rút phiên ngắn lại |
Lệnh để đó chỉ thật sự vững khi chó quay đi cả lúc bạn đang bận và không nhìn. Bậc năm vì thế quan trọng hơn mọi bậc trước, và cần tập lâu nhất.
Áp vào nhà bạn: mấy cảnh thường gặp
Sau khi chó vững ở bậc ba, đem lệnh vào sinh hoạt thật. Mỗi cảnh dưới đây là một bài tập riêng, nên bắt đầu ở mức dễ.
- Nhà chị Lan: con gái năm tuổi hay làm rơi cơm khi ăn. Chó con ngồi trên thảm cạnh bàn ăn, mỗi lần cơm rơi thì người lớn nói "để đó" và thả thưởng lên thảm. Bé không được tự thả đồ ăn cho chó.
- Anh Minh: hay làm rơi đồ khi thái rau. Anh để túi thưởng trên kệ cạnh thớt, rơi gì thì nói "để đó", thưởng, rồi nhặt lên. Tuần đầu chó đeo dây móc vào chân bàn bếp.
- Bác Tư: mâm cơm thấp ngồi bệt dưới sàn. Đây là bậc khó nhất vì món ăn ngang mũi chó. Bác cho chó nằm trên thảm cách mâm vài bước trong bữa cơm, có người trong nhà giữ dây những tuần đầu.
- Khi có khách ăn uống: nhờ khách đừng đưa đồ ăn cho chó. Khách cho một lần là bài tập lùi lại vài ngày.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, đừng để trẻ dùng lệnh này một mình với miếng đồ ăn trên tay. Chó đang tập có thể lao tới, và tay trẻ ở ngay đó. Trẻ có thể tham gia bằng cách thả thưởng lên thảm khi người lớn ra hiệu.
Lỗi người chủ hay mắc và cách sửa
Lệnh để đó hỏng chủ yếu vì những lần chó thắng mà người chủ không để ý.
- Cho chó ăn chính món đã cấm. Sửa: món bị cấm luôn được nhặt lên cất đi; thưởng đến từ chỗ khác.
- Nói "để đó" khi món đã nằm trong miệng chó. Lúc đó cần lệnh nhả, hoặc trò đổi đồ. Dùng lẫn hai lệnh làm chó mơ hồ cả hai.
- Quát to, giậm chân. Chó có thể giật mình mà dừng, nhưng học được rằng phải ăn nhanh khi chủ không ở đó. Một số chó sinh ra sợ bếp. Giọng bình thường là đủ.
- Lên bậc quá nhanh. Thả miếng thịt từ trên cao khi chó mới qua bậc hai là cho chó cơ hội thắng. Đi đủ năm bậc.
- Chỉ tập lúc nấu ăn thật. Lúc đó bạn bận, phản ứng chậm. Tập riêng trước, đưa vào bếp thật khi đã vững.
- Để đồ ăn trên bàn thấp rồi trách chó ăn vụng. Ăn vụng là hành vi tự thưởng rất mạnh; phòng hơn là sửa sau.
Nếu chó ăn vụng kèm gầm gừ khi bạn lại gần, hay nuốt đủ thứ lạ như vải, đá, nhựa, đó không còn là chuyện lệnh để đó. Đưa chó đi khám thú y để loại trừ bệnh, rồi hỏi chuyên gia hành vi.
Câu hỏi thường gặp
Lệnh để đó và lệnh nhả khác nhau thế nào?
Để đó là đừng chạm vào thứ chưa ngậm; nhả là buông thứ đã ở trong miệng. Hai lệnh nên dạy riêng, dùng hai chữ khác nhau, và không dùng thay nhau khi có chuyện.
Có nên cho chó ăn món đó sau khi chó nhịn giỏi không?
Không nên. Cho ăn chính món bị cấm là dạy chó rằng để đó chỉ là chờ. Hãy thưởng bằng món khác từ tay bạn, thậm chí ngon hơn, và nhặt món kia đi.
Chó nhịn khi có chủ, chủ đi khỏi là ăn vụng, phải làm sao?
Lệnh đang gắn với ánh mắt của bạn. Tập bậc quay lưng một giây rồi tăng dần, có dây ngắn để chặn. Còn khi vắng nhà thì cất đồ ăn đi, vì không lệnh nào thay được việc quản lý.
Chó con mấy tháng thì tập được lệnh này?
Chó con khoảng ba tháng đã tập được bậc một với bàn tay nắm kín. Các bậc sau cần tự kiềm chế nhiều hơn, nên tiến chậm và giữ phiên ngắn, một hai phút là đủ.
Dùng lệnh này ngoài đường được không?
Được, nhưng ngoài đường là bậc khó hơn bếp nhiều vì mùi lạ và đồ rơi khắp nơi. Đưa ra ngoài khi chó đã vững ở bậc năm trong nhà, chó đi dây ngắn, bạn mang thưởng thật ngon.
Chó lỡ ăn mất món nguy hiểm trong lúc tập thì làm gì?
Gọi ngay cho phòng khám thú y, nói rõ chó ăn gì, bao nhiêu, lúc nào. Không tự gây nôn khi chưa có hướng dẫn. Lần sau chỉ dùng món ít hại để tập.