Dạy chó nhìn chủ là dạy chó rằng quay đầu về phía bạn khi nghe tên luôn đáng giá: nói tên một lần, chó quay lại thì khen và thưởng ngay, lặp mỗi ngày vài phiên năm phút, rồi kéo dài ánh nhìn từng giây và đem ra những nơi ồn hơn. Đây là lệnh nền cho mọi lệnh khác, vì chó không nhìn bạn thì không nghe được bạn.
Nhiều chó "không biết tên" thật ra đã nghe tên mình hàng nghìn lần trong những câu chẳng liên quan gì đến nó. Bài này chỉ cách nạp lại tên, bài tập bắt ánh mắt, cách đem ra ngõ xóm, chợ, công viên, và những dấu hiệu chó đang thấy căng thẳng khi bị nhìn.
Tên chó và chữ "nhìn": hai thứ khác nhau
Tên là lời mời chú ý. Nghe tên, chó chỉ cần quay đầu lại, chờ xem bạn nói gì tiếp. Tên không phải lệnh lại đây, không phải lời mắng. Nếu tên chó đã thường đi kèm "Mực, hư quá", hãy cân nhắc dùng một biệt danh mới khi tập.
"Nhìn" là lệnh giữ ánh mắt. Chữ này dùng khi bạn cần chó nhìn bạn vài giây, như lúc có chó khác đi ngang, lúc xe máy chạy qua. Có nhà dùng "nhìn đây", có nhà dùng "mắt". Chọn một chữ, cả nhà dùng chung.
Không bắt nhìn thẳng chằm chằm. Với chó, mắt nhìn chòng chọc là tín hiệu căng thẳng, có khi là đe doạ. Thứ ta muốn là chó ngước nhìn mặt bạn một cách thoải mái, mắt dịu, không phải hai bên trừng nhau.
Ánh nhìn tự nguyện có giá nhất. Mỗi lần chó tự nhìn bạn mà không được gọi, đó là món quà. Thưởng những khoảnh khắc ấy trong ngày, chó sẽ nhìn bạn thường xuyên hơn mà không cần lệnh.
Chó điếc hay lãng tai vẫn học được. Thay tiếng gọi bằng một cái chạm nhẹ vào vai hoặc nhấp nháy đèn, rồi thưởng khi chó quay lại. Nguyên tắc giữ nguyên.
Vì sao chó nghe tên mà không quay lại
Hãy thử đếm một ngày trong nhà, tên chó được nói bao nhiêu lần. "Mực ăn chưa", "Mực đâu rồi", "Mực, xuống ngay", "con Mực nhà mình hôm nay lười quá". Chó nghe tên mình liên tục, phần lớn chẳng kèm theo việc gì. Với chó, âm thanh đó dần thành tiếng nền, giống như ta không còn nghe thấy tiếng quạt trần. Chó không lờ bạn; nó đã học được rằng âm thanh ấy không đòi hỏi gì.
Lý do thứ hai là tên gắn với chuyện khó chịu: bị gọi để cắt móng, bị gọi kèm tiếng quát. Khi đó chó nghe tên là chậm lại, có khi đi chỗ khác. Lý do thứ ba ít ai nghĩ tới là tai kém hoặc đau tai, hay gặp ở chó già và chó hay viêm tai; chó nghiêng đầu, gãi tai, lắc đầu nhiều thì nên đưa đi khám trước khi tập.
Nạp lại tên không khó. Trong vài tuần, người trong nhà chỉ gọi tên khi có thứ tốt đi kèm, và nói chuyện về chó bằng cách khác, như "bạn nhỏ", "cậu cún". Giữa lúc nạp lại, bạn sẽ thấy chó quay đầu nhanh hơn rõ rệt.
Năm phút mỗi ngày: bài tập trong tuần đầu
Tập trong phòng yên, chó đã đi vệ sinh, hơi đói. Chuẩn bị chừng hai mươi miếng thưởng nhỏ.
- Nạp tên (khoảng hai mươi lần). Chó đang ở gần, nhìn đâu cũng được. Nói tên một lần bằng giọng vui; chó quay lại thì nói "đúng" và thưởng. Chưa quay lại thì chờ ba giây, kêu một tiếng chép miệng nhỏ, quay lại thì vẫn thưởng.
- Bắt ánh mắt. Cầm miếng thưởng giữa hai ngón tay, đưa ra ngang người. Chó sẽ nhìn miếng thưởng. Bạn đứng yên, không nói gì. Đến lúc chó chán nhìn tay, ngước lên mặt bạn, nói "đúng" và thưởng.
- Đưa tay ra xa hơn. Dang tay sang ngang. Chó phải bỏ qua bàn tay có đồ ăn để nhìn bạn. Mỗi lần chó ngước lên là một lần thắng lớn.
- Gắn chữ "nhìn". Khi chó đã ngước nhìn nhanh, nói "nhìn" ngay trước lúc bạn biết chó sắp ngước lên. Sau vài chục lần, chữ đi trước ánh mắt.
- Kéo dài từng giây. Chờ một giây ánh mắt rồi thưởng, rồi hai giây, ba giây. Không cần quá năm giây trong tuần đầu.
Kết thúc mỗi phiên bằng một lượt rất dễ và một câu khen. Năm phút là đủ; nhiều chó học nhanh hơn khi phiên ngắn mà đều mỗi ngày, hơn là một buổi dài vào cuối tuần.
Lịch đem ra nơi ồn: từng bậc xao nhãng
Lệnh nhìn chỉ có ích khi dùng được ngoài đường. Mỗi bậc dưới đây là một nơi; đổi bậc khi chó quay lại nhìn ngay chừng tám trên mười lần.
| Tuần | Nơi tập | Xao nhãng | Mẹo |
|---|---|---|---|
| 1 | Phòng khách | Gần như không có | Thưởng mỗi lần, kể cả lượt chậm |
| 2 | Các phòng khác, ban công | Tiếng xe ngoài đường vọng vào | Đổi tư thế: bạn ngồi, bạn đứng, bạn quay nghiêng |
| 3 | Trước cửa nhà, sân, hành lang chung | Hàng xóm đi qua, mùi lạ | Đứng xa chỗ đông, chó đeo dây |
| 4 | Ngõ vắng vào sáng sớm | Xe máy thỉnh thoảng, chó khác ở xa | Gọi khi xao nhãng còn xa, chưa đợi tới gần |
| 5–6 | Gần chợ, công viên lúc đông vừa | Người, chó, mùi đồ ăn | Đứng ở rìa, thưởng thật ngon, phiên chỉ vài phút |
Ở mỗi nơi mới, chó cần một hai phút để ngửi, nhìn quanh cho quen. Cho chó thời gian đó trước khi đòi chú ý; đòi ngay lúc chó vừa bước ra cửa là đòi điều khó nhất.
Dùng lệnh nhìn trong những lúc thật
Khi chó đã nhìn được ở tuần ba, tuần bốn, lệnh này bắt đầu giúp ích trong đời sống. Một vài cảnh giả định:
- Anh Minh dắt chú chó lai hay kéo dây mỗi khi thấy chó khác. Từ xa, khi chó vừa thấy bạn bốn chân, anh nói "nhìn", chó quay lại, anh thưởng và đi chéo sang phía khác đường. Khoảng cách đủ xa thì chó còn nghe được; quá gần thì không.
- Nhà chị Lan có chó con hay sợ thang máy. Chị dùng lệnh nhìn trong lúc chờ thang, mỗi giây chó nhìn chị là một miếng thưởng. Chó con có việc để làm thay vì run.
- Bác Tư ngồi uống nước ở quán đầu ngõ, chó nằm dưới ghế. Mỗi khi chó ngước lên nhìn bác mà không ai gọi, bác thả một miếng thưởng. Sau vài tuần chó nằm yên, thỉnh thoảng ngước nhìn.
- Lúc xe rác chạy qua với tiếng động lớn: nói "nhìn" trước khi xe tới gần, thưởng liên tục khi xe đi qua. Âm thanh đáng sợ bắt đầu đi kèm thứ dễ chịu.
Lệnh nhìn không thay được khoảng cách. Nếu chó đã gầm gừ, lao tới hay run rẩy, chó đang quá ngưỡng chịu đựng và không học được gì lúc đó; việc của bạn là đưa chó ra xa, chưa phải ra lệnh.
Ba trò chơi rèn chú ý xen vào sinh hoạt
Ngoài phiên tập năm phút, những trò dưới đây giúp chó quen tìm đến mặt bạn mà không thấy là đang học. Mỗi trò chỉ một hai phút, chơi lúc nào cũng được.
- Trò "bắt được rồi". Mang theo vài miếng thưởng trong túi áo suốt buổi tối. Mỗi khi chó tự ngước nhìn bạn, nói "đúng" và đưa thưởng. Không gọi, không ra lệnh. Chó học rằng nhìn bạn là một cách kiếm thưởng.
- Trò ném xa rồi nhìn. Ném một miếng thưởng ra xa vài bước. Chó chạy đi ăn, quay lại, vừa nhìn lên bạn thì ném miếng tiếp theo sang phía ngược lại. Trò này vui, chó vận động, và ánh mắt được thưởng liên tục.
- Trò đổi hướng. Đi dạo trong sân hay hành lang, chó đeo dây lỏng. Thỉnh thoảng bạn đổi hướng đi mà không nói gì; chó để ý và quay theo, nhìn bạn, thì thưởng. Chó học cách theo dõi bạn trong khi đi.
Ba trò này hợp cả với chó già ít vận động và chó con đang mau chán. Với chó hiếu động, trò ném xa giúp xả bớt năng lượng trước phiên tập chính.
Dấu hiệu chó thoải mái hay căng thẳng khi nhìn bạn
Ánh mắt chó nói nhiều điều. Đọc đúng giúp bạn không vô tình biến bài tập thành áp lực.
| Chó trông thế nào | Ý nghĩa | Bạn làm gì |
|---|---|---|
| Mắt dịu, chớp chậm, tai thả lỏng, miệng hé | Thoải mái | Thưởng, có thể kéo dài thêm một giây |
| Mắt mở to thấy rõ tròng trắng, người cứng | Căng thẳng | Thôi nhìn chó, quay nghiêng người, rút phiên ngắn |
| Quay đầu đi, liếm môi, ngáp | Chó đang tự trấn an, thấy hơi áp lực | Lùi ra, giọng nhẹ, thưởng mà không đòi nhìn |
| Nhìn rồi lập tức nhìn túi thưởng | Chó hiểu luật nhưng thưởng quá lộ | Giấu thưởng sau lưng hoặc trong túi |
| Không quay lại dù gọi nhiều lần | Xao nhãng quá lớn hoặc tên đã bị nhờn | Quay về nơi dễ hơn, nạp lại tên |
Bạn cũng nên để ý chính mình: cúi chồm lên chó, nhìn trừng trừng chờ đợi là tư thế khiến chó khó chịu. Đứng thẳng, nhìn mặt chó nhẹ nhàng, hoặc nhìn lướt qua vai chó.
Lỗi người chủ hay mắc và cách sửa
Lệnh nhìn nghe đơn giản nên hay bị xem nhẹ, rồi hỏng vì những thói quen nhỏ.
- Gọi tên khi mắng. Tên thành tín hiệu sắp gặp chuyện. Khi cần ngăn chó, dùng một âm ngắt như "ơ ơ" chứ không gọi tên, rồi chỉ chó việc nên làm.
- Gọi tên lặp liên tục. "Mực, Mực, Mực" dạy chó rằng lần thứ ba mới cần nghe. Gọi một lần, chờ, nếu không được thì tạo tiếng động khác hoặc lại gần.
- Đưa thưởng lên ngang mắt mình để dụ. Chó nhìn miếng thưởng chứ không nhìn bạn. Để chó tự tìm đến mặt bạn.
- Ra chợ khi chó mới quen ở nhà. Đi từng bậc theo bảng ở trên.
- Đòi chó nhìn mãi. Năm giây ở ngoài đường đã là rất tốt. Nhìn xong thì cho chó tiếp tục ngửi, đi, khám phá; đó cũng là một phần thưởng.
Nếu chó tránh ánh mắt người một cách rõ rệt, giật mình khi bạn nhìn, hay gầm gừ khi có người cúi nhìn mặt, đó là dấu hiệu sợ cần được xem riêng. Hỏi chuyên gia hành vi, và nhắc trẻ nhỏ trong nhà không nhìn chằm chằm vào mặt chó.
Câu hỏi thường gặp
Chó con mới về nhà mấy hôm có dạy biết tên được không?
Được, đây là bài đầu tiên nên dạy. Gọi tên một lần, chó con quay lại thì thưởng, mỗi ngày vài chục lần rải rác. Thường sau vài ngày chó con đã quay đầu khi nghe tên ở trong nhà.
Có nên đổi tên chó nhận nuôi không?
Nếu tên cũ gắn với những trải nghiệm xấu hoặc chó không phản ứng gì với nó, đổi tên mới là cách làm lại từ đầu khá tốt. Nạp tên mới bằng thưởng như bài tập ở trên.
Nhìn thẳng vào mắt chó có làm chó sợ không?
Nhìn chằm chằm lâu, nhất là kèm cúi người, có thể làm chó căng thẳng, đặc biệt với chó lạ. Ánh mắt dịu, ngắn, trong tư thế đứng thẳng thì ổn. Bài tập này không đòi chó nhìn trừng vào bạn.
Chó nhìn được ở nhà nhưng ra ngoài thì không, có phải chó hư?
Không phải. Ngoài đường có quá nhiều mùi và âm thanh mới. Lùi về nơi dễ hơn, tập ở rìa khu đông, thưởng ngon hơn, và cho chó vài phút làm quen trước khi gọi.
Có nên dùng tiếng chép miệng thay cho tên không?
Có thể dùng như một tiếng phụ khi chó chưa quay lại, nhưng nên giữ tên làm lời mời chính. Tiếng chép miệng dễ lẫn với âm thanh khác trong nhà và hay bị cả nhà dùng tuỳ tiện.
Chó già lãng tai thì dạy nhìn chủ thế nào?
Dùng tín hiệu nhìn thấy hoặc cảm thấy: giậm nhẹ chân xuống sàn, nhấp nháy đèn, chạm nhẹ vào vai từ phía chó nhìn thấy được. Chó quay lại thì thưởng như thường. Nên đưa chó đi khám tai để loại trừ viêm.