Muốn trẻ và chó sống chung an toàn, người lớn phải làm ba việc cùng lúc: dạy bé vài luật rất ngắn, cho chó một chỗ trốn mà trẻ không được vào, và luôn có một người lớn thật sự nhìn khi hai bên ở gần nhau. Chỉ dạy trẻ mà không quản lý chó, hay chỉ dạy chó mà không dạy trẻ, đều để hở một nửa.
Bài này dành cho nhà có bé từ khoảng hai đến tám tuổi, lứa tuổi đã chạy nhảy, thích ôm ấp nhưng chưa đọc được nét mặt con vật. Bạn sẽ có bảng dấu hiệu chó đang khó chịu, năm luật cho trẻ nói được bằng lời của trẻ, các mức giám sát, cách dựng chỗ trốn cho chó và những trò chơi hợp từng độ tuổi.
Vì sao chó hiền trong nhà vẫn có lúc cắn trẻ
Người làm nghề huấn luyện hay gặp một kịch bản quen: con chó nhà mình, vốn hiền, bỗng đớp vào mặt đứa trẻ cũng của nhà mình. Gần như không bao giờ là "tự nhiên". Trước cú đớp ấy, con chó thường đã báo rất nhiều lần bằng thân mình: quay mặt đi, liếm môi, đứng cứng người, rồi gầm gừ. Người lớn không nhìn thấy, còn trẻ thì không hiểu, vẫn tiếp tục ôm, hôn, trèo lên lưng.
Trẻ nhỏ làm những việc mà chó thấy đáng sợ: ôm chặt quanh cổ, cúi mặt sát mặt chó, chạy hét đuổi theo, giật đồ chơi khỏi miệng, sờ vào bát ăn. Với người lớn đó là cảnh dễ thương. Với chó, đó là bị giữ chặt và bị lấn vào chỗ của mình. Một con chó đang đau, đang già, đang ngủ thì ngưỡng chịu đựng còn thấp hơn.
Vì thế mục tiêu không phải là có một con chó "chịu được mọi thứ", mà là không bắt nó phải chịu. Trẻ học vài cách cư xử, chó có lối thoát, người lớn đứng ở giữa. Nếu chó đã từng gầm gừ hoặc cắn trẻ, việc đầu tiên là tách hai bên ra và đưa chó đi khám bác sĩ thú y để loại trừ đau ốm, rồi gặp chuyên gia hành vi. Không mắng con chó vì gầm gừ: gầm gừ là lời cảnh báo, dập nó đi thì lần sau chó cắn mà không báo trước.
Bảng dấu hiệu chó đang khó chịu và người lớn làm gì
Treo trong đầu bảng này, đọc từ trên xuống: càng xuống dưới, chó càng gần tới lúc cắn. Người lớn can thiệp ở hàng đầu tiên, không chờ hàng cuối.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa thường gặp | Người lớn làm gì |
|---|---|---|
| Liếm môi, ngáp khi không buồn ngủ, quay mặt đi | Chó bắt đầu thấy không thoải mái | Gọi trẻ ra chỗ khác bằng một việc vui, không trách ai |
| Lộ lòng trắng mắt hình lưỡi liềm, tai cụp ra sau | Chó căng thẳng rõ, đang chịu đựng | Tách ngay: bế trẻ đi hoặc mở lối cho chó rời đi |
| Đứng cứng người, ngừng thở hổn hển, đuôi cứng | Chó sắp phải chọn: bỏ đi hay phản ứng | Không lao tới, gọi trẻ lại bằng giọng bình thường |
| Gầm gừ, nhe răng | Lời cảnh báo cuối cùng | Đưa trẻ ra, cảm ơn chó trong đầu vì đã báo; không phạt |
| Đớp không chạm, đớp chạm nhẹ | Chó đã hết cách khác | Tách hẳn, ghi lại tình huống, gặp chuyên gia hành vi |
Một con chó nằm im cho trẻ ôm không có nghĩa là nó thích. Nhiều con nằm im vì cứng người, mắt mở to, và đó là dấu hiệu ở hàng thứ hai, thứ ba chứ không phải hàng đầu. Thử "kiểm tra đồng ý": vuốt chó ba giây rồi dừng tay. Nếu nó dụi lại xin thêm, nó muốn. Nếu nó lắc người, bỏ đi hay nhìn ra chỗ khác, nó đã đủ.
Năm luật cho trẻ, nói bằng lời của trẻ
Trẻ dưới sáu tuổi nhớ luật ngắn và có hình ảnh. Mỗi luật một câu, cả nhà nói giống nhau, và người lớn làm mẫu nhiều hơn là giảng.
- "Chó ngủ, chó ăn, chó gặm: mình đi chỗ khác." Ba lúc này chó dễ giữ của và dễ giật mình nhất. Trẻ không đi ngang sát, không cúi xuống nhìn.
- "Vuốt lưng, không ôm cổ, không hôn mặt." Dạy bé vuốt bằng lòng bàn tay mở, từ cổ xuống lưng, hai ba cái rồi dừng. Mặt trẻ ngang tầm mặt chó là vị trí bị cắn nhiều nhất.
- "Gọi chó lại, đừng chạy tới chó." Trẻ ngồi xuống, gọi tên, chờ chó tự đến. Chó không đến nghĩa là chó chưa muốn, và câu trả lời ấy cần được tôn trọng.
- "Chó có nhà riêng, mình không vào." Ổ, chuồng hoặc góc sau cửa chắn của chó là chỗ cấm trẻ, kể cả khi bé chỉ muốn chui vào chơi.
- "Chó chạy tới mà mình sợ thì làm cây." Đứng im, khoanh tay trước ngực, nhìn xuống chân mình. Chạy và hét làm chó hứng lên đuổi theo; làm cây thì chó mau chán.
Tập luật thứ năm như một trò chơi khi chó không có mặt: người lớn hô "cây", bé đứng im đếm tới mười. Khi bé làm được thường xuyên mới tập lúc có chó ở xa, có người lớn giữ dây. Đừng biến bé thành "người huấn luyện" con chó; trẻ dưới tám tuổi chưa đủ tay để ra lệnh nhất quán, và việc dạy chó là của người lớn.
Bốn mức giám sát, mức nào mới thật sự an toàn
Tách hẳn. Cửa chắn, cửa phòng hoặc chuồng ngăn hai bên. Dùng khi người lớn đang nấu ăn, đang tắm, đang nghe điện thoại, đang ngủ trưa. Đây không phải hình phạt cho chó, chỉ là lúc không ai nhìn được.
Giám sát chủ động. Một người lớn ngồi ngay đó, mắt nhìn cả hai, tay rảnh, sẵn sàng gọi trẻ hoặc chó ra. Chỉ ở mức này mới cho trẻ và chó chơi gần nhau. Nhiều nhà nghĩ "có người ở trong phòng" là đủ, nhưng người đang lướt điện thoại trên ghế thì chỉ là có mặt, không phải đang giám sát.
Giám sát thụ động. Người lớn ở trong phòng nhưng làm việc khác. Mức này nghe có vẻ ổn nhưng lại là lúc xảy ra phần lớn chuyện không hay, vì người lớn tưởng mình đang trông mà mắt không nhìn. Khi nhận ra mình đang ở mức này, chuyển ngay sang tách hẳn.
Không có ai. Trẻ dưới tám tuổi và chó, dù là con chó hiền nhất nhà, không ở một mình với nhau. Luật này giữ cả khi chỉ ra ngoài lấy đồ một phút. Một phút đủ để bé trèo lên lưng con chó đang ngủ.
Dựng chỗ trốn cho chó trong một buổi chiều
Chỗ trốn là van xả của cả hệ thống: khi chó mệt vì trẻ, nó có nơi để đi thay vì phải gầm gừ. Dựng như sau:
- Chọn góc ít người qua lại nhưng chó vẫn nghe thấy tiếng nhà, ví dụ góc phòng làm việc hay cuối hành lang. Tránh góc ngay cạnh khu đồ chơi của trẻ.
- Đặt nệm hoặc chuồng mở cửa, thêm một tấm vải chó đã nằm. Nếu nhà nhỏ, dùng cửa chắn trẻ em ngăn một khoảng chừng một mét vuông.
- Mỗi ngày vài lần thả một miếng thưởng nhỏ vào chỗ đó khi chó không để ý. Chó tự phát hiện, tự vào, và dần coi đó là chỗ có chuyện tốt.
- Khi chó tự vào nằm, không gọi ra, không vuốt. Đó là tín hiệu "cho mình nghỉ" bằng thân thể, cả nhà cùng đọc như vậy.
- Dắt bé tới cửa chắn, nói luật thứ tư, cho bé tự nói lại. Trẻ thích được giao việc "giữ nhà cho chó", hãy tận dụng điều đó.
- Đưa đồ gặm lâu cho chó ở đúng chỗ này, không đưa giữa phòng khách nơi trẻ đang chơi.
Trong khoảng một hai tuần đầu, quan sát xem chó có tự đi vào chỗ trốn khi trẻ ồn ào không. Có tức là chỗ ấy đã hoạt động. Nếu chó không bao giờ dùng, thử đổi vị trí: có thể góc ấy quá nóng, quá sáng hoặc quá xa người nhà.
Trò chơi hợp từng độ tuổi của trẻ
Trẻ cần có việc để làm với chó, nếu không bé sẽ tự nghĩ ra trò ôm, đè, đuổi. Bảng dưới gợi ý trò theo tuổi, tuỳ con chó và tuỳ bé.
| Tuổi trẻ | Trò nên chơi | Người lớn làm gì |
|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | Thả miếng thưởng xuống sàn cho chó nhặt; nhìn chó ăn từ xa | Cầm tay bé thả, không để bé cầm thưởng trên tay đưa vào miệng chó |
| Khoảng 4–5 tuổi | Giấu thưởng dưới cốc giấy cho chó đánh hơi tìm | Giữ chó chờ ở chỗ khác lúc bé giấu, rồi thả ra |
| Khoảng 6–7 tuổi | Ném bóng cho chó nhặt về, cùng người lớn dắt chó đi dạo đoạn ngắn | Người lớn giữ dây chính; bé cầm dây phụ buộc vào cùng vòng cổ |
| Khoảng 8 tuổi trở lên | Tập cùng người lớn một lệnh chó đã biết như ngồi hay nằm | Người lớn đứng cạnh, bé chỉ thưởng khi chó làm đúng |
Tránh mọi trò giằng co, vật nhau và đuổi bắt giữa trẻ với chó. Những trò này đẩy chó lên cao hứng, và một con chó đang hứng thì dùng miệng, dù không có ý xấu. Trò vui mà chó vẫn bình tĩnh mới là trò tốt.
Áp vào nhà mình: lỗi người lớn hay mắc và khi nào cần người giúp
Nhà chị Lan có bé ba tuổi và một chú chó lai năm tuổi. Bé hay ôm chó lúc chó nằm ngủ ở sofa, chó quay đầu đi và liếm môi, cả nhà cười vì "chó ngại". Đây là những chỗ cần sửa, ở nhà bạn có lẽ cũng vậy:
- Chụp ảnh trẻ ôm chó. Ảnh đẹp thường là lúc chó đang chịu đựng. Thay vào đó chụp cảnh bé ngồi cạnh, chó nằm thả lỏng cách một khoảng.
- Cho trẻ đem thức ăn tới gần chó đang ăn. Bát ăn đặt chỗ khuất, bé ăn bánh ở bàn, chó ở chỗ của chó.
- Phạt chó vì gầm gừ. Dập lời cảnh báo là bước dọn đường cho cú cắn không báo trước.
- Tin rằng giống chó này hiền. Giống nào cũng có lúc đau, mệt, sợ. Luật giữ cho mọi con chó.
- Không nói với khách có trẻ. Bé nhà khách không biết luật nhà bạn; những lúc ấy cho chó vào chỗ trốn.
Cần gặp bác sĩ thú y và chuyên gia hành vi khi chó đã cắn chạm da, khi chó gầm gừ mỗi lần trẻ đi ngang, hay khi chó đột nhiên đổi tính. Nếu trẻ bị chó cắn, rửa vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng trong nhiều phút rồi đưa bé đi khám để được tư vấn tiêm phòng dại, kể cả khi chó nhà đã tiêm.
Câu hỏi thường gặp
Bé nhà em rất thích ôm chó, chó cũng không phản ứng gì, vậy có sao không?
Không phản ứng chưa chắc là thích. Nhiều con chó cứng người chịu đựng, liếm môi, quay mặt đi mà người lớn không để ý. Dạy bé vuốt lưng vài cái rồi dừng, xem chó có xin thêm không; ôm cổ thì nên bỏ hẳn.
Có nên để trẻ cho chó ăn để chó quý trẻ hơn không?
Trẻ có thể góp phần vào bữa ăn theo cách an toàn: cùng người lớn đong thức ăn, rồi người lớn đặt bát ở chỗ riêng. Đừng để trẻ cầm bát đứng chờ hay sờ vào bát khi chó đang ăn, vì đó là lúc nhiều con giữ của.
Chó gầm gừ khi trẻ lại gần ổ thì phải làm sao?
Đưa trẻ ra, đừng mắng chó. Ổ là chỗ nghỉ của nó, gầm gừ là lời xin được yên. Làm cửa chắn quanh ổ, dạy trẻ luật không vào nhà của chó, và nếu chó gầm gừ ở nhiều chỗ khác nữa thì nên gặp chuyên gia hành vi.
Mấy tuổi thì trẻ có thể tự dắt chó đi dạo?
Tuỳ cân nặng và độ bình tĩnh của chó, tuỳ sức của trẻ. Thường thì trẻ dưới khoảng mười tuổi chưa nên tự dắt một mình; dùng dây phụ để bé cầm cùng, người lớn giữ dây chính, đi đoạn đường quen và vắng.
Trẻ bị chó nhà cắn nhẹ có cần đi tiêm phòng dại không?
Nên rửa vết thương bằng xà phòng dưới nước chảy nhiều phút rồi đưa bé đi khám để bác sĩ đánh giá và tư vấn tiêm phòng dại, kể cả khi chó nhà đã tiêm. Đồng thời đưa chó đi khám vì cú cắn thường đi kèm đau ốm hoặc căng thẳng kéo dài.
Nhà chật không có chỗ làm góc riêng cho chó thì sao?
Một chiếc chuồng mở cửa phủ vải, đặt sát tường, cũng đủ làm chỗ trốn. Quan trọng là trẻ không được vào và chó luôn đi tới được. Có thể kê thêm cửa chắn ở cửa phòng ngủ người lớn, cho chó nghỉ trong đó lúc nhà ồn.