Chó già vẫn cần chơi, chỉ là chơi khác: ít chạy nhảy, nhiều việc cho mũi và cho đầu óc, phiên ngắn chừng năm phút, chỗ chơi bằng phẳng không trơn, và lệnh mới dạy bằng cử chỉ tay hoặc cái chạm nếu tai mắt đã kém. Nhiều chó già ngủ nhiều hơn không phải vì muốn ngủ, mà vì cả ngày không có việc gì để làm.
Bài dưới bắt đầu bằng việc kiểm sức khoẻ trước khi chơi, rồi cách sửa chỗ chơi, các trò dùng mũi làm được khi chó nằm, cách dạy lệnh cho chó điếc hoặc mắt mờ, lịch tuần mẫu, bảng dấu hiệu nên dừng và một trường hợp để bạn hình dung.
Kiểm trước: chó lười hay chó đang đau
Trước khi nghĩ đến trò chơi, cần chắc rằng chó không chơi vì đau chứ không phải vì già. Chó đau khớp hay đứng dậy chậm, đi vài bước đầu cứng chân, ngần ngại lên bậc thềm mà trước kia nhảy vèo, liếm mãi một chỗ ở chân, gầm gừ khi bị chạm vào hông. Chó đau răng hay nhai một bên, rơi vãi thức ăn, bỏ đồ cứng. Những dấu hiệu này cần khám thú y; khi đã được giảm đau đúng cách, nhiều chó già tự nhiên chơi lại.
Một nhóm dấu hiệu khác cũng nên nói với bác sĩ: chó đứng nhìn vào góc tường, đi lạc trong chính nhà mình, kẹt sau cửa không biết lùi ra, thức đêm đi lại rên rỉ, quên thói quen đi vệ sinh đã giữ nhiều năm, không nhận ra người quen. Đó có thể là suy giảm nhận thức ở chó già, thường được gọi nôm là chó bị lẫn. Bác sĩ sẽ khám để loại trừ bệnh khác và có thể gợi ý cách chăm hoặc thuốc. Trò chơi đầu óc là một phần của việc chăm, không thay được khám.
Đổi tính đột ngột, như đang hiền bỗng cáu bẳn, gầm gừ, cắn khi bị chạm, cũng là lý do đi khám trước tiên. Chó già hay cáu vì đau, vì mắt tai kém nên bị giật mình. Không mắng và không phạt chó già vì cáu, vì chó không hiểu lý do bị mắng và càng thêm căng thẳng.
Khi bác sĩ đã nói chó chơi nhẹ được, ghi lại vài việc chó còn thích: còn mê ngửi, còn thích đồ ăn, còn thích một món đồ chơi cũ. Trò chơi sẽ dựa trên những thứ đó.
Sửa chỗ chơi cho chân yếu, mắt mờ
Nhiều chó già bỏ chơi chỉ vì chỗ chơi làm chúng sợ ngã. Sửa vài thứ trong nhà trước:
- Thảm chống trơn ở chỗ chơi và lối đi. Sàn gạch, sàn gỗ bóng là kẻ thù của chó già. Lót thảm cao su hoặc thảm vải có đế bám thành một con đường từ chỗ nằm tới chỗ chơi.
- Chơi ở một góc cố định. Chó mắt mờ yên tâm hơn ở chỗ quen. Không đổi chỗ đồ đạc trong góc đó.
- Ánh sáng đủ, không chói. Chơi ban ngày gần cửa sổ hoặc dưới đèn vàng dịu. Chó mờ mắt thường thấy kém hơn trong chỗ tối.
- Đồ chơi và bát đặt ngang tầm. Kê bát và đồ chơi ăn lên một bậc thấp để chó không phải cúi gập cổ.
- Không bậc, không nhảy. Bỏ hẳn các trò cần nhảy lên ghế, lên giường. Chỗ giấu thưởng luôn ở sàn hoặc thấp hơn tầm mũi khi chó đứng.
- Chỗ nằm ngay cạnh. Một tấm đệm dày ngay góc chơi để chó nằm nghỉ giữa các lượt mà không phải đi xa.
Nhìn chó đi trên con đường thảm vài ngày. Nếu chó tự đi tới góc chơi khi thấy bạn cầm túi thưởng, chỗ chơi đã ổn. Nếu chó vẫn trượt chân hay ngần ngại, đổi thảm bám hơn trước khi tập gì thêm.
Trò dùng mũi làm được khi chó nằm
Mũi thường là giác quan còn tốt lâu nhất ở chó già. Những trò sau chó có thể chơi khi đang nằm hoặc ngồi, gần như không phải đứng dậy:
- Khăn gấp nhiều lớp. Đặt vài hạt mềm giữa các lớp một chiếc khăn gấp đôi, gấp ba, để ngay trước mũi chó. Chó dùng mũi lật từng lớp.
- Ba cái cốc nhựa úp. Úp ba cốc nhựa nhẹ trước mặt chó, một cốc có thưởng. Chó dùng mũi đẩy đúng cốc. Đổi vị trí mỗi lần.
- Đoán tay nào. Nắm thưởng trong một tay, chìa cả hai nắm tay trước mũi chó. Chó ngửi rồi chạm vào tay đúng thì mở ra.
- Ngửi đồ lạ. Đưa cho chó ngửi những thứ an toàn chó chưa gặp: một nắm lá thơm vườn nhà, chiếc áo của người thân vừa đi xa về, vỏ quả bưởi. Chó già thích việc ngửi chậm này. Không đưa đồ có thể độc hoặc có tinh dầu đậm.
- Hộp trứng giấy để thấp. Như trò của chó trẻ nhưng không phủ giấy, hạt mềm, chỉ cần lật nắp.
- Rải thưởng trên thảm cỏ nhân tạo hoặc thảm lông. Rắc thưa vài hạt quanh chỗ chó nằm, để chó vươn cổ ngửi tìm.
Mỗi trò chỉ vài lượt. Với chó già, năm phút chơi đầu óc đã có thể làm chó ngủ ngon cả buổi chiều. Trừ số thưởng vào bữa ăn, vì chó già ít vận động rất dễ tăng cân, và cân thừa lại làm khớp đau thêm.
Dạy lệnh khi tai đã điếc hoặc mắt đã mờ
Chó điếc: chuyển sang cử chỉ tay. Chọn những cử chỉ rõ, khác nhau hẳn: lòng bàn tay úp xuống là nằm, ngón trỏ chỉ lên là ngồi, vẫy cả cánh tay về phía người là lại đây. Cử chỉ phải làm ở chỗ chó nhìn thấy, không sau lưng chó.
Chó điếc: một tín hiệu thay cho tiếng "đúng rồi". Giơ ngón cái lên, hoặc mở bàn tay xoè ra như hoa nở, ngay lúc chó làm đúng, rồi đưa thưởng. Tín hiệu này làm việc của tiếng click.
Chó điếc: gọi bằng rung hoặc ánh sáng. Dậm nhẹ chân xuống sàn gỗ để chó cảm thấy rung, hoặc bật tắt đèn phòng một lần. Khi chó quay lại nhìn, thưởng. Không chạm từ phía sau làm chó giật mình.
Chó mờ mắt: dùng chạm và tiếng. Chạm nhẹ vào vai là "chờ", vuốt dọc lưng là "giỏi lắm". Lời nói rõ, ngắn, cùng một giọng. Báo trước bằng tiếng khi bạn lại gần, tránh làm chó hoảng.
Chó mờ mắt: thưởng chạm vào mũi. Đưa miếng thưởng chạm khẽ vào môi chó thay vì chìa ra xa, để chó không phải đớp trượt.
Chó đã lẫn: giữ trò cũ hơn trò mới. Chó lẫn có khi vẫn nhớ những trò đã học từ hồi trẻ. Ôn các lệnh cũ mỗi ngày, xen một trò mới thật dễ. Thành công nhỏ quan trọng hơn trò khó.
Lịch tuần mẫu và dấu hiệu nên dừng
Lịch dưới là gợi ý cho chó già đi lại được nhưng chậm. Mỗi ô chỉ khoảng năm phút, chia hai lần sáng chiều.
| Ngày | Buổi sáng | Buổi chiều |
|---|---|---|
| Thứ hai | Khăn gấp lớp | Ôn hai lệnh cũ |
| Thứ ba | Ba cốc nhựa | Đi dạo chậm, dừng ngửi tuỳ ý |
| Thứ tư | Đoán tay nào | Ngửi đồ lạ |
| Thứ năm | Hộp trứng giấy thấp | Dạy một cử chỉ tay mới |
| Thứ sáu | Rải thưởng quanh đệm | Đi dạo chậm |
| Thứ bảy | Khăn gấp lớp | Chải lông, xoa bóp nhẹ |
| Chủ nhật | Nghỉ, chỉ ôn lệnh cũ | Ngồi cạnh chủ ngoài hiên |
Dừng ngay và cho chó nghỉ nếu thấy: thở dốc khi chưa vận động nhiều, run chân, nằm phịch xuống giữa chừng, rên khi đứng dậy, liếm môi và quay mặt đi liên tục. Nếu những dấu hiệu này xuất hiện ngay cả khi chó không chơi, hoặc ngày càng nhiều, đưa chó đi khám thú y. Lịch tập phải chạy theo chó, không phải chó chạy theo lịch.
Lỗi người chủ hay mắc với chó già
Nghĩ chó già thì chỉ cần nằm. Chó già vẫn cần việc cho đầu óc. Không có gì để làm, chó dễ ngủ ngày thức đêm, và càng ít dùng thì những gì đã học càng mau quên.
Chơi như hồi chó còn trẻ. Ném bóng cho chạy, kéo co mạnh, cho nhảy lên ghế. Chó già vẫn hăng lao theo vì thói quen, rồi đau mấy ngày sau. Đổi sang trò dùng mũi, nhịp chậm.
Dời đồ đạc trong nhà liên tục. Chó mắt mờ đi theo trí nhớ. Mỗi lần đổi chỗ bàn ghế là một lần chó va vấp và bớt tự tin. Nếu phải đổi, dắt chó đi quanh chỗ mới vài lần.
Mắng khi chó đi bậy hay cáu. Chó già đi bậy, cáu bẳn thường là do bệnh, do đau hoặc do lẫn. Mắng không sửa được nguyên nhân mà chỉ thêm sợ. Ghi lại để kể với bác sĩ thú y.
Cho ăn vặt bù vì thương. Chó già ít vận động, thêm đồ ăn vặt là tăng cân rất nhanh. Thưởng trong giờ chơi lấy từ khẩu phần trong ngày.
Một trường hợp: ông Sáu và chú chó ta mười ba tuổi
Ông Sáu nuôi một chú chó ta lông vàng đã mười ba tuổi. Năm ngoái chó còn đi chợ với ông mỗi sáng, năm nay chỉ nằm ở hiên, ngủ gần cả ngày, đêm lại đi lòng vòng. Ông nghĩ chó già thì vậy. Con gái ông đưa chó đi khám: bác sĩ nói khớp hông đã thoái hoá, mắt mờ đục, có dấu hiệu lẫn nhẹ. Chó được giảm đau theo đơn và nhà được dặn cho chó vận động nhẹ, chơi đầu óc mỗi ngày.
Nhà ông lót hai tấm thảm cao su từ chỗ nằm tới góc hiên. Mỗi sáng ông gấp chiếc khăn cũ, kẹp vài miếng thịt luộc, đặt trước mũi chó. Mấy hôm đầu chó chỉ ngửi rồi nằm, ông lật hộ một góc khăn cho thấy miếng thịt. Đến cuối tuần một, chó tự lật được hai lớp. Buổi chiều ông ôn lệnh ngồi, lệnh mà chó đã biết từ nhỏ, bằng cả giọng nói lẫn ngón tay chỉ lên vì chó nghe đã kém.
Sau khoảng một tháng, chó vẫn già, vẫn ngủ nhiều, nhưng ban ngày thức lâu hơn, đêm ít đi lòng vòng hơn trước. Ông Sáu ghi lại mỗi ngày chó có tự lật khăn không, ngủ đêm thế nào, để lần tái khám kể cho bác sĩ. Không phải con chó già nào cũng có thay đổi rõ như vậy, và cũng không cần phải có. Chó được chơi, được thắng, được ở cạnh người thân là đủ ý nghĩa rồi.
Điều nhà ông làm đúng nhất là khám trước, chơi sau, và để chó quyết định nhịp. Ngày chó mệt, ông chỉ ngồi cạnh vuốt lưng.
Câu hỏi thường gặp
Chó mấy tuổi thì được coi là chó già?
Tuỳ giống và cỡ người. Chó to thường già sớm hơn, có khi từ khoảng bảy tuổi; chó nhỏ có thể tới mười tuổi mới có dấu hiệu già rõ. Bác sĩ thú y sẽ đánh giá theo sức khoẻ thật của từng con hơn là theo tuổi.
Chó già bị lẫn chơi trò chơi trí não có đỡ hơn không?
Trò chơi đầu óc là một phần của việc chăm chó già lẫn, nhiều chủ thấy chó tỉnh táo hơn ban ngày và ngủ đêm yên hơn. Nhưng cần được bác sĩ thú y khám để loại trừ bệnh khác và có hướng chăm, có thể kèm thuốc.
Chó già bị điếc có học lệnh mới được không?
Được. Chó điếc học cử chỉ tay khá tốt, nhất là khi có tín hiệu thay cho tiếng khen, như giơ ngón cái hoặc xoè tay. Luôn đứng ở chỗ chó thấy và gọi bằng rung sàn hoặc đèn thay vì chạm từ sau lưng.
Chó già chơi bao lâu một ngày là vừa?
Thường hai đến ba phiên ngắn, mỗi phiên khoảng năm phút, cộng đi dạo chậm theo sức. Quan trọng là dừng khi chó còn vui. Chó già mệt nhanh và hồi lại chậm hơn chó trẻ.
Chó già không muốn chơi gì cả thì có nên ép không?
Không nên ép. Chó già bỏ hết mọi thú vui, kể cả ăn, thường là đang đau hoặc ốm, cần đi khám thú y. Khi đã được chăm đúng, thử lại với trò dễ nhất bằng món ăn chó thích nhất, và chấp nhận có ngày chó chỉ muốn nằm cạnh bạn.
Chó già có nên đi dạo ngoài đường không?
Có, nếu chó còn đi được. Đi dạo chậm, đường bằng, tránh giờ nắng gắt, để chó dừng ngửi tuỳ ý. Với chó già, một vòng ngắn được ngửi nhiều còn quý hơn một vòng dài đi nhanh.