Khi một con chó đã đi vệ sinh đúng chỗ nhiều tháng bỗng bậy lại, câu hỏi đầu tiên không phải "con hư rồi" mà là "con có đang đau hay mệt không". Rất nhiều trường hợp đi bậy đột ngột ở chó trưởng thành bắt nguồn từ bệnh: viêm đường tiết niệu, sỏi, rối loạn tiêu hoá, đau khớp, hay những thay đổi của tuổi già. Đưa con đi khám trước rồi mới tập lại là thứ tự đúng.
Khi bác sĩ thú y đã loại trừ bệnh, nguyên nhân thường nằm ở những thay đổi trong nhà: chuyển chỗ ở, đổi giờ làm, có thành viên mới, hay một lần sợ hãi ở chỗ đi vệ sinh. Bài này giúp bạn dò theo dấu hiệu, biết việc nên làm ngay trong ngày, và cách đưa chó trở lại nếp cũ mà không phải bắt đầu từ con số không.
Trong ngày đầu tiên: ghi lại trước khi đoán
Đừng vội đổi chỗ khay, mua dụng cụ mới hay quây chó lại. Việc có ích nhất trong ngày đầu là ghi lại thật kỹ để mang đi khám và để tự dò:
- Chó bậy tiểu hay đại tiện, hay cả hai; mỗi lần nhiều hay chỉ vài giọt.
- Bậy ở đâu: luôn một góc, ở cạnh cửa, trên giường, hay ngay chỗ đang nằm ngủ.
- Chó có biết mình đang đi không: ngồi xuống đi như bình thường, hay nước tiểu rỉ ra khi đang ngủ mà con không hay.
- Lượng nước uống trong ngày có tăng không; đổ đầy bát vào buổi sáng và xem tới tối còn bao nhiêu.
- Màu và mùi nước tiểu, độ đặc của phân; có máu, nhầy hay không.
- Ăn uống, chơi, đi đứng có khác thường không: ăn ít, ngại lên cầu thang, đi chậm, hay liếm vùng sinh dục.
- Trong một hai tuần qua nhà có thay đổi gì: chuyển nhà, sửa nhà, đổi giờ đi làm, có khách ở lại, có em bé, có con vật mới.
Ghi trên giấy hay điện thoại đều được. Những dòng ghi này giúp bác sĩ thú y chọn xét nghiệm đúng và giúp bạn tránh đổ lỗi cho chó khi nguyên nhân thật nằm ở chỗ khác.
Bảng dò nguyên nhân theo dấu hiệu
Bảng dưới không thay cho việc khám, chỉ giúp bạn biết nên nghĩ tới hướng nào và nói gì với bác sĩ thú y.
| Dấu hiệu bạn thấy | Hướng hay gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Tiểu ít một, nhiều lần, rặn, có thể có máu | Viêm đường tiết niệu, sỏi | Khám sớm, mang theo mẫu nước tiểu nếu phòng khám dặn |
| Uống nhiều, tiểu nhiều hẳn so với trước | Một số bệnh nội tiết, bệnh thận | Khám, nói rõ lượng nước uống đã ghi |
| Nước tiểu rỉ ra khi đang ngủ, chỗ nằm ướt | Tiểu són, gặp ở một số chó cái đã triệt sản và chó già | Khám; có những cách điều trị theo chỉ định |
| Phân lỏng, đi gấp, không kịp ra | Rối loạn tiêu hoá, đổi thức ăn, nhiễm ký sinh trùng | Khám nếu kéo dài quá một ngày hoặc kèm nôn, lừ đừ |
| Ngại đi cầu thang, đi chậm, bậy gần chỗ nằm | Đau khớp, đau lưng làm ngại đi xa | Khám; dời chỗ vệ sinh lại gần hơn trong thời gian chữa |
| Chó già lạc hướng trong nhà, đứng nhìn tường, quên nếp cũ | Thay đổi nhận thức do tuổi già | Khám; giữ lịch thật đều, dẫn ra dày hơn |
| Bậy sau khi chuyển nhà hay sửa nhà, khoẻ mạnh bình thường | Chưa biết chỗ mới, mùi lạ, căng thẳng | Tập lại như với chó mới, xem mục dưới |
| Bậy khi ở nhà một mình, kèm cào cửa, sủa, phá | Lo âu khi xa chủ | Tìm cách giúp riêng cho lo âu; nặng thì gặp chuyên gia hành vi |
Nhiều lúc có hai nguyên nhân chồng nhau, chẳng hạn chó già vừa đau khớp vừa nhiều tuổi nên hay quên. Thuốc chữa xong phần bệnh, phần thói quen vẫn cần tập lại.
Khi nào phải đưa đi khám ngay, không chờ
Rặn mà không ra nước tiểu. Chó ngồi rặn nhiều lần mà không có hoặc chỉ vài giọt, nhất là chó đực, có thể là tắc nghẽn đường tiểu. Đây là tình trạng cấp cứu, cần đến phòng khám trong ngày.
Nước tiểu có máu kèm đau. Kêu khi tiểu, liếm vùng sinh dục liên tục, sốt hoặc bỏ ăn là những dấu hiệu nên khám sớm.
Nôn, phân có máu, lừ đừ. Kèm đi bậy do tiêu chảy, những dấu hiệu này cho thấy con đang mệt thật sự, nhất là ở chó con và chó già.
Bụng căng, đau khi chạm. Chó né khi bạn sờ vào bụng, đứng cong lưng, thở nhanh, cần được khám ngay.
Uống nhiều, tiểu nhiều kéo dài vài ngày. Không cấp cứu như các trường hợp trên nhưng không nên để lâu; đặt lịch khám trong tuần.
Chó già bỗng lú lẫn kèm đi bậy. Đứng ngẩn ở góc nhà, đi vòng vòng không mục đích, thức đêm kêu rên rồi bậy ngay tại chỗ là những dấu hiệu nên kể chi tiết với bác sĩ thú y. Có những cách hỗ trợ giúp con dễ chịu hơn, và khám sớm còn giúp loại trừ các bệnh khác có biểu hiện giống.
Tập lại sau khi đã loại trừ bệnh
Chó trưởng thành từng biết đi đúng chỗ thường lấy lại nếp nhanh hơn chó con, vì con chỉ cần được nhắc lại. Làm như sau trong khoảng hai tuần:
- Lau sạch tất cả các chỗ đã bậy bằng chất tẩy dạng men khử mùi nước tiểu. Mùi còn sót là lời mời chó quay lại.
- Quay về lịch dẫn ra dày như hồi chó còn nhỏ: ngay khi ngủ dậy, sau mỗi bữa ăn, sau chơi, trước khi ngủ, và khoảng mỗi hai ba tiếng lúc chó thức.
- Dẫn ra bằng dây, đứng ở đúng chỗ quen, nói từ hiệu lệnh, thưởng ngay khi chó đi xong.
- Giữa các lần dẫn ra, giữ chó trong tầm mắt hoặc trong một phòng đã dọn sạch. Đóng cửa những phòng chó hay bậy.
- Khi chó đi đúng đều ba bốn ngày liền, nới khoảng cách giữa các lần dẫn ra thêm nửa tiếng.
- Sau khoảng hai tuần không bậy, mở dần các phòng đã đóng, mỗi lần một phòng.
Nếu chó đang điều trị bệnh, như viêm đường tiết niệu, có thể con còn bậy vài hôm đầu dù đã uống thuốc. Đừng vội kết luận việc tập thất bại; cứ giữ lịch dày cho tới khi bác sĩ báo con đã khỏi.
Ba tình huống trong nhà hay gặp
Chuyển nhà. Với chó, nhà mới là một nơi hoàn toàn lạ, không có mùi nào báo chỗ đi vệ sinh. Ngày đầu về nhà mới, trước khi mở cửa vào trong, dẫn chó ra chỗ bạn muốn con đi, chờ con đi, thưởng. Mang theo một mẩu tấm lót hay khay cũ còn chút mùi để đặt ở chỗ mới. Coi tuần đầu như tuần của chó mới về: lịch dày, trông sát, đóng bớt phòng.
Nhà có em bé hay thêm người. Giờ giấc cả nhà đảo lộn, người dẫn chó ra bận bế con, lịch đi vệ sinh của chó bị bỏ dở. Nhiều chó bậy không phải vì "ghen" mà vì không ai dẫn ra đúng giờ. Giao rõ một người lo việc dẫn chó trong những tuần đầu, và nếu được, chuẩn bị lịch mới vài tuần trước khi em bé về.
Đổi giờ làm hay vắng nhà lâu hơn. Chó trưởng thành nhịn được lâu, nhưng có giới hạn. Nếu bạn vừa chuyển sang làm ca dài, chó có thể không chờ nổi. Nhờ người dẫn ra giữa ngày, đặt một chỗ vệ sinh dự phòng, hoặc sắp xếp lại giờ dắt buổi sáng muộn hơn và buổi tối sớm hơn cho cân. Nếu chó vừa bậy vừa cào cửa, sủa liên tục khi bạn đi, vấn đề có thể là lo âu khi xa chủ, cần được giúp theo cách riêng.
Áp vào chó nhà mình: chú chó già của bác Tư
Bác Tư nuôi một chú chó ta lông đen đã mười hai tuổi, cả đời đi vệ sinh ngoài vườn sau nhà. Gần đây sáng nào bác cũng thấy vũng nước ở chân cầu thang và cạnh ổ nằm. Ban đầu bác nghĩ con lười, định nhốt ngoài hiên cho khỏi bẩn nhà. Con gái bác khuyên ghi lại vài ngày trước: chó uống nước gần gấp rưỡi so với trước, vũng nước cạnh ổ là lúc đang ngủ, còn chân cầu thang là lúc con đứng lưỡng lự không chịu bước xuống bậc.
Mang mấy dòng ghi ấy đi khám, bác sĩ thú y cho xét nghiệm và tìm ra hai việc: con bị viêm đường tiết niệu, và hai khớp chân sau đã thoái hoá nên mỗi lần xuống ba bậc thềm ra vườn là đau. Chó không lười; con nhịn tới khi không nhịn được nữa.
Trong lúc con uống thuốc, bác Tư đặt một tấm lót dự phòng cạnh ổ cho ban đêm, kê một tấm ván có nẹp chống trượt làm dốc thay ba bậc thềm, và dắt con ra vườn dày hơn, khoảng ba tiếng một lần. Khi viêm đã khỏi, chuyện rỉ nước tiểu lúc ngủ giảm hẳn, và con lại tự đi xuống dốc ra vườn. Bác vẫn giữ tấm lót ban đêm, vì với một chú chó già, có thêm chỗ dự phòng là chuyện bình thường, không phải thất bại.
Những điều nên tránh trong lúc chó đang bậy lại
Dí mũi vào chỗ bậy hay phạt sau khi phát hiện. Chó không nối được hình phạt với việc đã làm từ trước đó. Con chỉ học rằng người chủ đột nhiên đáng sợ, và có thể bắt đầu trốn đi bậy ở chỗ khuất, làm việc tập lại khó hơn nhiều.
Bớt nước để giảm bậy. Với chó đang có vấn đề tiết niệu hay thận, bớt nước có thể làm bệnh nặng thêm. Giữ nước đầy đủ, chỉ chia đều trong ngày.
Đổi nhiều thứ cùng lúc. Vừa đổi thức ăn, vừa đổi chỗ khay, vừa mua quây mới làm bạn không biết điều gì có tác dụng. Mỗi lần đổi một thứ và ghi lại.
Nghĩ chó cố tình trả đũa. Chó bậy không phải để trả thù chủ. Hiểu như vậy chỉ làm bạn bực và dễ phạt, trong khi nguyên nhân thật là bệnh, sợ hãi, lịch lệch hay mùi cũ chưa sạch.
Dùng nước lau sàn thơm để xử lý chỗ bậy. Mùi thơm chỉ che mũi người, còn mũi chó vẫn ngửi ra nước tiểu bên dưới. Dùng chất tẩy dạng men để phân huỷ mùi, lau rộng ra quanh vết, và để khô hẳn trước khi cho chó lại gần.
Câu hỏi thường gặp
Chó lớn đột nhiên đi bậy trong nhà có phải do bệnh không?
Rất thường là có. Viêm đường tiết niệu, sỏi, rối loạn tiêu hoá, tiểu són hay đau khớp đều có thể làm chó đang ngoan bỗng bậy. Nên đưa con đi khám trước rồi mới nghĩ tới chuyện tập lại.
Chó cái triệt sản rồi bị rỉ nước tiểu khi ngủ là sao?
Đó có thể là tiểu són, gặp ở một số chó cái sau triệt sản và ở chó già. Con không biết mình đang rỉ nên không thể tập mà hết. Bác sĩ thú y có thể kiểm tra và đưa ra cách điều trị phù hợp.
Chuyển nhà xong chó đi bậy khắp nơi thì làm gì?
Coi chó như mới về nhà: chọn một chỗ đi vệ sinh, dẫn ra theo lịch dày, trông sát và đóng bớt phòng trong tuần đầu. Mang một mẩu tấm lót cũ có mùi quen ra chỗ mới để chó nhận ra nhanh hơn.
Chó già hay quên chỗ đi vệ sinh có tập lại được không?
Có thể cải thiện được phần nào. Đưa chó đi khám để biết có đau khớp hay thay đổi nhận thức không, rồi giữ lịch thật đều, dẫn ra dày hơn, dời chỗ vệ sinh lại gần và dùng tấm lót dự phòng ban đêm.
Có nên mắng khi bắt gặp chó đang đi bậy không?
Không nên mắng hay doạ. Gọi tên nhẹ nhàng, dẫn chó ra đúng chỗ ngay, nếu con đi tiếp ở đó thì khen. Mắng làm chó sợ đi vệ sinh trước mặt người và dễ trốn đi bậy chỗ khuất.
Bao lâu thì chó đi bậy lại trở về nếp cũ?
Khi đã chữa xong bệnh hoặc xử lý được nguyên nhân trong nhà, nhiều chó trưởng thành lấy lại nếp trong khoảng một đến hai tuần tập đều. Chó già hoặc chó có bệnh mạn tính có thể cần lâu hơn và cần lịch dày lâu dài.