Có, chó học được việc đi vệ sinh khi nghe một từ hiệu lệnh, và cách dạy khá đơn giản: nói từ ấy đúng lúc chó đang bắt đầu đi, thưởng ngay khi xong, lặp lại vài tuần cho tới khi từ ấy đi trước và chó làm theo. Hiệu lệnh không bắt chó đi khi bụng chưa buồn, nhưng giúp chó hiểu "bây giờ là lúc đi", nên những lần con vốn có thể đi sẽ nhanh hơn hẳn.
Lệnh này đặc biệt có ích khi trời mưa và chó cứ ngửi mãi không chịu ngồi, trước khi lên xe đi xa, khi gửi chó ở nhà người quen, hay khi dắt chó già đi ít bước. Bài dưới đây chia việc dạy làm bốn giai đoạn, có lịch theo tuần, cách chọn từ và những lỗi khiến lệnh mất tác dụng.
Chọn từ hiệu lệnh và chuẩn bị trước khi dạy
Từ hiệu lệnh nên ngắn, dễ nói giữa nơi đông người mà không ngượng, và khác hẳn những lệnh chó đã biết. Trước khi bắt đầu, bạn chuẩn bị mấy thứ sau:
- Một từ hoặc cụm hai tiếng như "đi đi", "nhanh nào", "xong nhé". Tránh những từ cả nhà hay nói trong câu thường ngày, vì nghe mãi mà không có gì xảy ra thì từ sẽ nhạt nghĩa.
- Cả nhà thống nhất một từ và một giọng: nói bình thường, nhẹ, không hét. Ghi từ ấy lên tờ giấy dán cạnh chỗ treo dây dắt để người mới nhớ.
- Phần thưởng mang theo người: vài miếng nhỏ thức ăn con thích, để trong túi áo, không để trong nhà rồi chạy vào lấy.
- Một chỗ đi vệ sinh quen mà chó đã hay dùng, như góc cỏ trước ngõ hay khay lót ở ban công. Chỗ quen giúp các lần đầu dễ thành công.
- Biết nhịp đi vệ sinh của chó để chọn đúng lúc tập: sau ngủ dậy, sau bữa ăn, đầu buổi dắt dạo.
- Dây dắt vừa phải nếu tập ngoài đường, để chó có đủ chỗ đi vòng ngửi mà bạn không phải kéo.
Đừng chọn chính câu bạn hay nói khi giục chó vào nhà, như "về thôi", vì sau này chó sẽ lẫn giữa việc đi vệ sinh và việc kết thúc cuộc dạo. Chó lớn hay chó con đều dạy được; chó con chỉ cần nhiều lần lặp hơn vì con còn học mọi thứ cùng lúc.
Bốn giai đoạn gắn từ vào hành động
Nguyên tắc chung là từ hiệu lệnh đi cùng hành động thật trước, rồi dần dần mới đi trước hành động. Đừng vội nói lệnh khi chó chưa có ý định đi; nói nhiều lần mà không có gì xảy ra là dạy chó rằng từ này chẳng có nghĩa gì.
- Giai đoạn một, chỉ quan sát: trong vài ngày, mỗi lần dẫn ra, bạn đứng yên, không nói gì, để ý đúng giây chó bắt đầu ngồi xuống hoặc nhấc chân. Mục đích là tập mắt bạn bắt được khoảnh khắc ấy.
- Giai đoạn hai, nói lúc đang đi: khi chó đã bắt đầu tiểu hoặc đại tiện, bạn nói từ hiệu lệnh một lần, giọng nhẹ. Đợi chó xong hẳn mới khen và đưa miếng thưởng. Đừng nói lúc chó vừa ngồi, vì có con giật mình đứng dậy.
- Giai đoạn ba, nói ngay trước khi đi: sau khoảng một hai tuần, khi thấy những dấu hiệu sắp đi như đi vòng, hít đất chăm chú, bạn nói từ hiệu lệnh. Nếu chó đi trong khoảng một phút sau đó, khen và thưởng hào phóng.
- Giai đoạn bốn, nói khi vừa tới chỗ: dẫn chó ra đúng lúc bạn biết bụng con đang buồn, như sau bữa ăn, và nói lệnh ngay khi tới nơi. Đứng yên chờ khoảng năm phút. Có đi thì thưởng, không đi thì vào nhà, quay lại sau mười lăm phút.
- Duy trì: khi lệnh đã ổn, thưởng thức ăn thưa dần, nhưng vẫn khen và cho chó một thứ con thích sau khi xong, như được đi dạo tiếp hay được chơi.
Giai đoạn hai là nơi phần lớn công sức nằm ở đó. Càng nhiều lần nói đúng lúc, từ hiệu lệnh càng mau có nghĩa. Nhiều chó học được trong khoảng vài tuần, có con lâu hơn, tuỳ con và tuỳ số lần tập mỗi ngày.
Lịch tập theo tuần
Lịch dưới đây là khung gợi ý cho một con chó đã đi vệ sinh đúng chỗ khá ổn và được dẫn ra ba bốn lần mỗi ngày. Chó con hay chó còn bậy nhiều thì kéo mỗi giai đoạn dài hơn.
| Tuần | Bạn làm gì | Dấu hiệu đang tiến bộ |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Quan sát, rồi nói lệnh lúc chó đang đi; thưởng sau khi xong | Chó ngoái nhìn bạn sau khi đi xong, chờ miếng thưởng |
| Tuần 2 | Tiếp tục nói lệnh lúc đang đi; thỉnh thoảng nói khi thấy chó đi vòng | Có lần chó đi ngay sau khi nghe lệnh |
| Tuần 3 | Nói lệnh khi vừa tới chỗ quen vào giờ bụng buồn | Chó đi trong vòng một hai phút ở phần lớn các lần |
| Tuần 4 | Thử ở chỗ mới gần nhà, lúc mưa nhỏ, trước khi lên xe | Chó vẫn đi được ở chỗ hơi lạ, có thể chậm hơn ở nhà |
| Từ tuần 5 | Thưởng thức ăn thưa dần, vẫn khen; tập ở nhiều nơi | Lệnh dùng được khi đi chơi, gửi chó, đi xa |
Nếu tuần nào chó lùi lại, như chậm hơn hay không đi khi nghe lệnh, quay lại giai đoạn trước vài ngày. Lùi một bước không có nghĩa là hỏng, chỉ là chó cần thêm lần lặp.
Dùng lệnh trong những lúc thật cần
Khi trời mưa. Nhiều chó ghét mưa nên cứ đứng nép dưới mái hiên, ngửi mãi không chịu đi. Bạn che ô cho chó, đứng sát góc quen, nói lệnh một lần rồi đứng yên. Đừng vừa che ô vừa nói liên tục, vì càng giục chó càng phân tâm. Nếu chó có áo mưa và đã quen mặc, việc này dễ hơn.
Trước khi ra khỏi nhà hoặc lên xe. Dẫn chó ra chỗ quen khoảng mười lăm phút trước giờ đi, nói lệnh, chờ. Chó đã đi rồi thì chuyến xe êm hơn, và bạn bớt phải dừng giữa đường ở chỗ không tiện.
Ở nơi lạ, như nhà người quen hay chỗ nghỉ. Chỗ lạ không có mùi quen nên chó hay lưỡng lự. Lệnh lúc này đóng vai một thứ quen thuộc mang theo người. Chọn một góc yên tĩnh, ít người qua lại, cho chó ngửi một lúc rồi mới nói lệnh.
Với chó già hay chó đang hồi phục. Con vật đi đứng khó khăn không muốn đi xa. Có lệnh, bạn dẫn con tới gần chỗ quen, nói lệnh, và con đi ngay mà không phải đi vòng mấy lượt như trước.
Khi gửi chó cho người khác chăm. Ghi lại từ hiệu lệnh, giọng nói và chỗ con quen đi cho người trông. Một từ quen giúp chó bớt bối rối khi người dẫn ra không phải là bạn.
Lỗi khiến lệnh mất tác dụng và cách sửa
Nói lệnh liên tục như giục. Đứng cạnh chó và nhắc "đi đi, đi đi, đi nào" suốt năm phút là cách nhanh nhất làm từ hiệu lệnh vô nghĩa. Sửa: nói một lần, rồi im lặng chờ. Nếu không có gì xảy ra, vào nhà và thử lại sau.
Thưởng khi chó chưa xong. Rút miếng thưởng ra khi chó mới tiểu được một nửa, chó dừng giữa chừng để ăn, rồi vào nhà đi tiếp phần còn lại. Sửa: đợi chó đứng dậy, rời chỗ, rồi mới khen và thưởng.
Kết thúc cuộc dạo ngay sau khi chó đi. Nếu lần nào đi vệ sinh xong cũng bị kéo về, nhiều chó học cách nhịn để được ở ngoài lâu hơn. Sửa: đi vệ sinh xong thì dạo tiếp một đoạn ngắn; đi vệ sinh là cửa mở ra cuộc chơi, không phải dấu chấm hết.
Dùng giọng gắt khi chó không đi. Giọng gắt làm chó căng thẳng, mà chó căng thẳng thì càng khó đi. Sửa: giữ giọng nhẹ như lúc khen, coi lần không đi là chuyện bình thường.
Mỗi người một từ. Mẹ nói "đi đi", con nói "tè đi", bố huýt sáo. Chó phải học ba thứ và chẳng thứ nào chắc. Sửa: thống nhất một từ, ghi ra giấy cho cả nhà.
Áp vào chó nhà mình: anh Minh và chú chó lai hai tuổi
Anh Minh nuôi một chú chó lai khoảng hai tuổi, sống ở nhà phố có khoảng sân nhỏ. Chó đã đi vệ sinh đúng chỗ từ lâu, chỉ có một chuyện làm anh mệt: mỗi sáng đi làm, anh dắt chó ra đầu ngõ, chó ngửi từ gốc cây này sang cột điện kia gần hai mươi phút mới chịu đi, có hôm anh trễ giờ đành dắt vào và tối về thấy vũng nước ở sân.
Anh bắt đầu bằng một tuần chỉ quan sát và nói "nhanh nào" đúng lúc chó nhấc chân, rồi đưa một miếng thịt khô nhỏ khi chó xong. Tuần thứ hai, anh để ý chó luôn đi ở bụi cỏ thứ ba tính từ cửa, nên dắt thẳng tới đó và nói lệnh khi chó bắt đầu hít đất. Sang tuần thứ ba, phần lớn buổi sáng chó đi trong vòng hai phút. Anh vẫn cho chó dạo tiếp một vòng ngắn sau đó, để chó không học cách câu giờ.
Điều anh Minh rút ra: lệnh chỉ chạy khi đi kèm giờ hợp lý. Những hôm anh dắt ra quá sớm, lúc chó vừa ngủ dậy chưa uống nước, thì nói lệnh mấy cũng không ăn thua. Anh dời giờ ra ngõ chậm lại mười phút, sau khi chó đã ăn sáng, và lệnh lại có hiệu quả như bình thường.
Khi nào không nên ép và cần hỏi bác sĩ thú y
Lệnh đi vệ sinh chỉ giúp chó đi khi bụng con đã sẵn sàng. Nếu chó đứng ở chỗ quen, nghe lệnh, ngồi xuống rặn mà không ra, hay ra rất ít và rặn lâu, đó không phải chuyện huấn luyện. Chó có thể đang bị táo bón, viêm đường tiết niệu, sỏi hay đau ở lưng và hông. Đưa con đi khám, nhất là khi kèm kêu đau, nước tiểu có máu hoặc chó bỏ ăn.
Một trường hợp khác là chó sợ: sợ tiếng xe, sợ chó khác ở chỗ đi vệ sinh, hay từng bị doạ ở đó. Chó sợ thường nhịn tới khi về nhà mới đi. Lúc này, lệnh không giải quyết được gốc; bạn cần tìm một chỗ yên hơn, đi vào giờ vắng hơn, và giúp con bớt sợ từng bước. Nếu nỗi sợ nặng, kéo dài, hãy nhờ một chuyên gia hành vi có cách làm bằng phần thưởng.
Đừng bao giờ dùng hình phạt khi chó không đi theo lệnh: kéo giật dây, quát, giữ chó đứng ngoài mưa cho tới khi đi. Những cách ấy làm chó gắn chỗ đi vệ sinh với chuyện khó chịu, và có thể khiến con trốn đi bậy trong nhà khi không ai nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Chó lớn rồi có dạy đi vệ sinh theo lệnh được không?
Được. Chó lớn đã có nhịp đi vệ sinh ổn định nên thường học lệnh này khá nhanh. Bạn chỉ cần nói lệnh đúng lúc chó đang đi, thưởng sau khi xong và lặp lại đủ nhiều lần trong vài tuần.
Nên chọn từ hiệu lệnh như thế nào?
Chọn một từ ngắn, dễ nói ở nơi đông người, khác hẳn các lệnh khác và không hay xuất hiện trong câu nói hằng ngày. Cả nhà nói cùng một từ với cùng một giọng nhẹ nhàng.
Chó nghe lệnh nhưng không đi thì có nên chờ mãi không?
Không nên. Đứng chờ khoảng năm phút, nếu không đi thì đưa chó vào, để trong tầm mắt hoặc trong quây, rồi quay lại sau mười lăm phút. Chờ quá lâu làm cả hai mệt và chó chẳng học thêm được gì.
Có dạy được lệnh này cho chó đi khay lót trong nhà không?
Có. Cách làm giống hệt ngoài trời: nói lệnh khi chó đang đi trên khay, thưởng khi xong. Lệnh này còn giúp ích khi bạn muốn chuyển chó từ khay ra đi ngoài trời, vì chó mang theo được một thứ quen.
Bao lâu thì bỏ được phần thưởng bằng thức ăn?
Khi chó đi ngay sau lệnh ở phần lớn các lần, khoảng vài tuần, bạn thưởng thức ăn thưa dần nhưng vẫn khen. Phần thưởng tự nhiên như được dạo tiếp hay được chơi vẫn nên giữ lâu dài.
Chó rặn mà không ra khi nghe lệnh có sao không?
Đó là dấu hiệu nên lưu ý. Rặn lâu, tiểu từng giọt, kêu đau hay có máu có thể do táo bón, viêm đường tiết niệu hoặc sỏi. Hãy đưa chó đi khám bác sĩ thú y thay vì tập tiếp.