Đánh dấu lãnh thổ là khi chó tiểu một lượng nhỏ lên những vật đứng thẳng hoặc đồ có mùi mới, để lại thông điệp bằng mùi, chứ không phải vì bụng đang buồn tiểu. Vì lý do khác nhau nên cách xử lý cũng khác: dẫn ra ngoài nhiều hơn không giải quyết được đánh dấu, còn quản lý mùi, giảm căng thẳng và dạy hành vi thay thế thì có tác dụng.
Bài này giúp bạn phân biệt đánh dấu với đi bậy thông thường, biết những lúc chó hay đánh dấu, và theo một kế hoạch bốn tuần để giảm dần. Phần cuối nói về triệt sản, khi nào nên hỏi bác sĩ thú y, và vì sao quát hay phạt khiến chuyện đánh dấu kéo dài hơn.
Đánh dấu hay đi bậy: nhìn vào đâu để phân biệt
Trước khi làm gì, hãy chắc rằng bạn đang xử lý đúng vấn đề. Bảng dưới so sánh những điểm hay gặp:
| Điểm nhìn | Đánh dấu lãnh thổ | Đi bậy do chưa biết chỗ hay nhịn không nổi |
|---|---|---|
| Lượng nước tiểu | Ít, vài tia, có khi chỉ vài giọt | Nhiều, một vũng |
| Vị trí | Vật đứng thẳng: chân bàn, góc tủ, khung cửa, rèm, chậu cây | Mặt sàn, thảm, thường ở góc khuất |
| Tư thế | Chó đực hay nhấc chân; chó cái có thể nhấc nhẹ một chân sau | Ngồi xổm như khi đi vệ sinh bình thường |
| Thời điểm | Sau khi có đồ mới, khách mới, con vật mới, hoặc khi thấy chó lạ qua cửa | Sau khi ngủ dậy, ăn, chơi, hoặc khi bị bỏ một mình quá lâu |
| Đồ vật bị nhắm | Túi xách, giày dép của khách, đồ mới mua, chỗ có mùi con vật khác | Không chọn đồ cụ thể |
| Ở ngoài trời | Tiểu rải rác nhiều chỗ, mỗi chỗ một ít | Một hai lần là xong |
Một con chó có thể vừa đánh dấu vừa còn đi bậy, nhất là chó đực trẻ chưa được tập kỹ. Khi đó, bạn xử lý cả hai: lịch dẫn ra cho phần đi bậy, kế hoạch dưới đây cho phần đánh dấu. Nếu chó bỗng tiểu ít một khắp nơi, rặn hay có máu, đó có thể là viêm đường tiết niệu chứ không phải đánh dấu, nên đi khám trước.
Những lúc chó hay đánh dấu trong nhà
Ghi lại mỗi lần chó đánh dấu: giờ, chỗ, và điều vừa xảy ra trước đó. Sau một hai tuần, phần lớn các nhà nhận ra một vài tình huống lặp đi lặp lại như sau:
- Có đồ mới vào nhà: sofa mới, thùng hàng, túi đi chợ, đặc biệt đồ đã ở nơi có chó mèo khác.
- Có khách đến: chó tiểu lên túi xách, giày dép, áo khoác khách để trên ghế.
- Thấy chó lạ qua cửa sổ hay cổng: chó chạy tới cửa, sủa, rồi quay vào tiểu lên khung cửa hay chậu cây gần đó.
- Nhà có con vật mới: một chú chó hay mèo khác vừa về, hoặc chó được gửi ở nhà người khác có thú cưng.
- Đổi nhà hay sắp xếp lại đồ đạc: mùi quen bị xáo trộn, chó tìm cách đặt lại mùi của mình.
- Có chó cái đang động dục gần nhà: chó đực chưa triệt sản đánh dấu nhiều hẳn lên trong những ngày ấy.
- Căng thẳng trong nhà: cãi vã, sửa chữa ồn ào, người thân vắng mặt lâu.
Biết được tình huống kích hoạt là có một nửa lời giải. Phần còn lại là chặn trước những tình huống ấy và dạy chó làm việc khác thay vì đánh dấu.
Kế hoạch bốn tuần giảm đánh dấu
Kế hoạch dưới đây kết hợp ba việc: làm sạch mùi, quản lý để chó ít có cơ hội đánh dấu, và thưởng cho những hành vi bạn muốn. Làm đều cả ba thì mới thấy kết quả.
- Tuần 1, dọn mùi: tìm hết các chỗ chó từng đánh dấu, kể cả chân tường, khe gạch, mép rèm. Lau bằng chất tẩy dạng men khử mùi nước tiểu, lau rộng ra quanh vết, để khô. Đồ vải giặt riêng với chất tẩy dạng men. Mỗi chỗ còn mùi là một lời mời chó quay lại.
- Tuần 1 và 2, quản lý: đóng cửa phòng chó hay đánh dấu, cất giày dép, túi xách lên cao, chắn tầm nhìn ra cổng nếu chó hay đánh dấu sau khi thấy chó lạ. Khi không trông được, để chó ở một khu đã dọn sạch.
- Tuần 2, đổi công năng chỗ hay đánh dấu: đặt bát ăn, chỗ chơi hay ổ nằm gần những góc chó từng đánh dấu. Chó thường không đánh dấu chỗ mình ăn và ngủ.
- Tuần 2 và 3, bắt lúc trước khi nhấc chân: khi thấy chó đánh hơi kỹ một vật đứng, gọi tên nhẹ nhàng, khi chó quay sang bạn thì thưởng, rồi dẫn ra ngoài cho chó đánh dấu thoải mái ở chỗ được phép.
- Tuần 3 và 4, cho đánh dấu ở ngoài: mỗi buổi dắt dạo, dành thời gian cho chó ngửi và đánh dấu ở cột, gốc cây. Chó được thoả nhu cầu ở ngoài thì ít nhu cầu ở trong nhà hơn.
- Tuần 4, mở dần: nếu một tuần liền không có lần đánh dấu nào, mở lại một phòng đã đóng, vẫn trông chừng sát trong vài ngày đầu.
Đừng mong số lần đánh dấu về không ngay tuần đầu. Dấu hiệu tiến bộ là số lần giảm đi, và những lần còn lại chỉ xảy ra ở đúng các tình huống bạn đã biết.
Khi có khách đến nhà
Chuẩn bị trước khi khách tới. Dọn một chỗ cao hoặc tủ có cửa để khách cất túi, giày. Nhà có chó hay đánh dấu đồ khách thì nên nói trước với khách một câu, không cần ngại.
Dắt chó đi một vòng trước. Khoảng mười lăm phút trước giờ khách đến, dắt chó ra ngoài cho đi vệ sinh và đánh dấu thoả thích. Chó đã "nhẹ bụng" thì ít có gì để đánh dấu.
Cho chó gặp khách trên dây. Những phút đầu, giữ chó trên dây lỏng, để chó ngửi chào khách rồi thưởng khi chó ngồi hoặc quay về phía bạn. Dây giúp bạn kịp dẫn chó đi nếu thấy chó định nhấc chân lên túi khách.
Cho chó một việc để làm. Một món đồ chơi nhồi thức ăn hay một khúc gặm ở góc quen giúp chó bận rộn và bình tĩnh trong lúc người lớn trò chuyện.
Khách ở lại qua đêm. Vali, túi ngủ, giày của khách ở lâu là mục tiêu quen thuộc. Để đồ của khách trong phòng đóng cửa, và trong mấy ngày ấy giữ chó trên lịch dắt dạo dày hơn, cho chó được ngửi, đánh dấu thoả thích ở ngoài.
Sau khi khách về. Kiểm lại các chỗ khách ngồi, lau ngay nếu có. Ghi lại lần đánh dấu để biết tình huống nào còn cần tập.
Áp vào chó nhà mình: chú chó đực của anh Minh và chiếc túi đi chợ
Anh Minh nuôi một chú chó lai đực khoảng hai tuổi, chưa triệt sản, đi vệ sinh ngoài trời rất đều. Vậy mà mỗi lần vợ anh đi chợ về đặt túi xuống sàn bếp, chú chó lại ngửi một lúc rồi nhấc chân tiểu vài giọt lên túi. Chân cửa ra ban công cũng ố vàng dần, đúng chỗ chó hay đứng nhìn xuống đường mỗi khi có con chó hàng xóm đi qua.
Anh ghi lại hai tuần và thấy gần như mọi lần đánh dấu rơi vào hai tình huống ấy. Việc đầu tiên là lau sạch chân cửa ban công và mép tủ bếp bằng chất tẩy dạng men, lau đi lau lại hai ba lần trong tuần. Túi đi chợ từ đó được đặt thẳng lên bàn. Anh dán một lớp giấy mờ ở nửa dưới cửa kính ban công để chó không thấy chó lạ dưới đường, và đặt ổ nằm của chó ngay cạnh cửa.
Buổi dắt dạo sáng tối, anh không kéo chó đi nhanh như trước mà để chó dừng ngửi, nhấc chân ở các gốc cây. Mỗi lần thấy chó đứng ngửi lâu ở góc tủ, anh gọi tên, chó quay lại thì thưởng. Sau một tháng, số lần đánh dấu từ gần như mỗi ngày còn khoảng một lần mỗi tuần. Anh đặt lịch hỏi bác sĩ thú y về chuyện triệt sản, coi đó là một phần kế hoạch chứ không phải cách duy nhất.
Triệt sản và những điều không nên làm
Ở nhiều chó đực, triệt sản làm giảm rõ việc đánh dấu, nhất là khi thói quen chưa hình thành lâu. Nhưng triệt sản không phải công tắc tắt hẳn: chó đã đánh dấu nhiều năm có thể vẫn giữ một phần thói quen, và chó cái hay chó đã triệt sản vẫn có thể đánh dấu khi căng thẳng. Có nên triệt sản hay không, vào thời điểm nào, là chuyện bạn bàn với bác sĩ thú y dựa trên sức khoẻ, giống và tuổi của chó.
Điều không nên làm là quát, đánh, dí mũi vào chỗ tiểu hay xịt nước vào chó khi bắt gặp. Đánh dấu thường đi kèm căng thẳng hay bất an; hình phạt chỉ làm chó căng thẳng hơn, và thay vì bỏ đánh dấu, chó học cách đánh dấu khi bạn không nhìn, ở chỗ khuất hơn, khó phát hiện hơn. Hình phạt cũng làm hỏng niềm tin giữa bạn và chó, thứ bạn cần nhất để dạy mọi điều khác.
Một số nhà dùng băng quấn bụng cho chó đực để khỏi bẩn đồ. Băng có thể tạm giúp khi đi chơi nhà người khác, nhưng không dạy chó thôi đánh dấu, và phải thay, vệ sinh thường xuyên để tránh hăm da. Coi đó là dụng cụ quản lý ngắn hạn, không phải cách chữa.
Khi nào nên tìm người giúp
Phần lớn trường hợp đánh dấu giảm được bằng kế hoạch ở trên. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy bạn nên nhờ bác sĩ thú y hoặc chuyên gia hành vi dùng phương pháp thưởng:
- Chó bỗng đánh dấu nhiều hẳn, hoặc chó đã triệt sản lâu bỗng bắt đầu đánh dấu mà nhà không có thay đổi gì.
- Có dấu hiệu bệnh: tiểu ít một mà liên tục, rặn, có máu, liếm vùng sinh dục nhiều, uống nhiều nước.
- Đánh dấu đi kèm gầm gừ, canh giữ đồ, hay căng thẳng giữa hai con chó trong nhà.
- Đánh dấu kèm các dấu hiệu lo âu như cào cửa, sủa hú, phá đồ khi ở một mình.
- Đã làm đều kế hoạch bốn tuần nhưng số lần không giảm.
Khi đi khám hay gặp chuyên gia, mang theo sổ ghi giờ, chỗ và tình huống đánh dấu. Những ghi chép ấy giúp người hỗ trợ hiểu con vật nhà bạn nhanh hơn nhiều so với lời kể chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết chó đang đánh dấu hay đi bậy?
Đánh dấu thường là lượng nhỏ, nhắm vào vật đứng thẳng hoặc đồ có mùi mới, chó đực hay nhấc chân. Đi bậy thường là một vũng trên sàn, chó ngồi xổm, và hay xảy ra sau ngủ dậy, ăn hoặc chơi.
Triệt sản có làm chó hết đánh dấu lãnh thổ không?
Ở nhiều chó đực, triệt sản làm giảm đánh dấu rõ rệt, nhất là khi làm trước khi thói quen thành nếp lâu. Tuy vậy không phải con nào cũng hết hẳn, và vẫn cần dọn mùi, quản lý và tập thêm.
Chó cái có đánh dấu lãnh thổ không?
Có. Chó cái cũng có thể đánh dấu, đôi khi nhấc nhẹ một chân sau, nhất là khi có chó lạ quanh nhà, có con vật mới hoặc khi căng thẳng. Cách xử lý giống như với chó đực.
Vì sao chó hay tè lên túi xách và giày của khách?
Đồ của khách mang mùi lạ, có khi cả mùi chó mèo khác, nên chó muốn đặt mùi của mình lên. Cất đồ khách lên chỗ cao, dắt chó đi vệ sinh trước khi khách đến và giữ chó trên dây những phút đầu.
Có nên dùng băng quấn bụng cho chó đực hay đánh dấu không?
Băng quấn có thể tạm giúp khi đi chơi nhà người khác, nhưng không dạy chó thôi đánh dấu. Phải thay và lau sạch thường xuyên để tránh hăm da, và vẫn cần kế hoạch dọn mùi, quản lý và tập luyện.
Chó đã triệt sản lâu bỗng đánh dấu là sao?
Có thể do căng thẳng mới trong nhà, chó lạ quanh nhà, hoặc do bệnh như viêm đường tiết niệu. Nên đưa chó đi khám để loại trừ bệnh, rồi ghi lại tình huống mỗi lần đánh dấu để tìm nguyên nhân.