Chó sợ tiếng pháo Tết cần được tập từ khoảng sáu tuần trước giao thừa: cho nghe tiếng pháo ghi âm thật nhỏ trong lúc ăn và chơi, tăng âm lượng từng chút mỗi tuần, đồng thời dựng một chỗ trú tối, kín trong nhà để đêm giao thừa chó tự chui vào. Đêm đó, việc của bạn không còn là huấn luyện nữa mà là giữ chó an toàn: đóng cửa, kéo rèm, mở tiếng ồn che lấp, ở gần và cho chó được trốn.
Nhiều người chủ chỉ nhớ ra chuyện này vào chiều ba mươi, khi chó đã run cầm cập dưới gầm giường. Lúc ấy vẫn có việc để làm, và bài này có phần dành riêng cho đêm giao thừa. Nhưng nếu còn vài tuần, bạn có cơ hội làm cho mùa pháo năm nay nhẹ hơn hẳn năm ngoái. Lịch dưới đây là gợi ý thường dùng; tuỳ con, có chó cần chậm hơn gấp đôi.
Đọc mức sợ của chó trước khi bắt đầu
Không phải con chó nào "sợ pháo" cũng sợ như nhau. Trước khi tập, hãy nhớ lại mùa Tết năm ngoái, hoặc quan sát lúc nhà hàng xóm đốt pháo hoa dịp cưới hỏi, rồi xếp chó nhà mình vào một trong bốn mức sau. Mức sẽ quyết định bạn tự tập được hay cần gặp bác sĩ thú y trước.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Giật mình, ngẩng đầu, vểnh tai rồi lại ăn tiếp hoặc chơi tiếp sau vài giây | Sợ nhẹ, hồi lại nhanh | Tập theo lịch sáu tuần là đủ, có thể rút ngắn còn bốn tuần |
| Liếm môi, ngáp liên tục, đi qua đi lại, bám theo chủ, không nhận thức ăn ngon | Căng thẳng rõ, vượt ngưỡng chịu đựng | Tập chậm, âm lượng khởi đầu rất nhỏ, chuẩn bị chỗ trú thật kỹ |
| Run, thở hổn hển khi trời không nóng, chảy dãi, trốn vào góc hẹp, đi tiểu ra nhà | Sợ nặng, hệ thần kinh đang ở chế độ báo động | Vẫn tập được nhưng nên hỏi bác sĩ thú y về hỗ trợ cho đêm giao thừa |
| Cào cửa đến chảy máu móng, nhảy qua cửa sổ, cắn phá chuồng, bỏ chạy mất | Hoảng loạn, nguy hiểm đến tính mạng | Gặp bác sĩ thú y sớm, trước Tết vài tuần; không để chó ở một mình đêm đó |
Nếu chó nhà bạn ở mức ba hoặc bốn, đừng đọc bài này như một lời hứa rằng tập là hết. Tập vẫn giúp, nhưng có những con chó cần thuốc do bác sĩ kê để đủ bình tĩnh mà học. Đó không phải thất bại của người chủ.
Chuẩn bị đồ trước khi tập
Bài tập này dựa trên hai thứ chạy song song: giải mẫn cảm (cho nghe tiếng ở mức chó chưa sợ) và gắn tiếng ấy với điều dễ chịu. Bạn cần sẵn mấy thứ sau trước buổi đầu tiên:
- Tiếng pháo ghi âm: tự quay bằng điện thoại khi có đám cưới gần nhà, hoặc tìm đoạn ghi âm pháo hoa, pháo nổ dài vài phút. Nên có nhiều loại: tiếng nổ đơn, tràng nổ dồn, tiếng rít bay lên.
- Một chiếc loa nhỏ: loa điện thoại thường thiếu tiếng trầm, mà tiếng trầm lại là thứ làm nhiều chó run. Loa rời cho âm thật hơn.
- Phần thưởng hạng nhất: thứ chó mê nhất mà ngày thường ít được ăn, như thịt gà luộc xé nhỏ, gan luộc. Chỉ dùng trong buổi tập tiếng pháo để nó thành "món của tiếng nổ".
- Đồ nhai lâu hoặc đồ chơi nhét thức ăn: để chó có việc làm trong lúc nghe, nhất là ở các tuần sau.
- Một cuốn sổ hoặc ghi chú điện thoại: ghi ngày, mức âm lượng, chó phản ứng ra sao. Không ghi thì sau ba ngày bạn sẽ không nhớ mình đang ở nấc nào.
- Vật liệu dựng chỗ trú: lồng hoặc hộp gỗ có cửa, chăn dày để phủ, một tấm lót quen mùi chó.
Mức âm lượng khởi đầu được tìm như sau: mở thật nhỏ, đứng cách chó vài mét, tăng dần cho tới khi chó vừa hơi ngoảnh tai về phía loa mà vẫn ăn bình thường. Nấc đó, hoặc nhỏ hơn một chút, là điểm xuất phát của bạn.
Lịch tập sáu tuần trước Tết
Mỗi ngày một đến hai buổi, mỗi buổi khoảng năm đến mười phút. Ngắn mà đều tốt hơn một buổi dài cuối tuần. Bảng dưới là khung; cột cuối cho biết khi nào được lên tuần tiếp theo.
| Tuần | Làm gì | Lên tuần sau khi |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Dựng chỗ trú, cho chó ăn bữa chính và nhận đồ nhai trong đó. Chưa mở tiếng pháo. | Chó tự vào chỗ trú nằm nghỉ, không cần gọi |
| Tuần 2 | Mở tiếng nổ đơn ở mức khởi đầu. Tiếng vừa vang lên thì đưa thịt gà, tắt tiếng thì ngừng đưa. Lặp năm đến tám lần mỗi buổi. | Nghe tiếng là chó quay sang nhìn bạn chờ thịt |
| Tuần 3 | Tăng âm lượng một nấc nhỏ. Thêm tràng nổ dồn ngắn. Cho tập ở phòng khác nhau trong nhà. | Ba buổi liền không có liếm môi, ngáp hay bỏ ăn |
| Tuần 4 | Tăng thêm một nấc. Mở tiếng trong lúc chó đang gặm đồ chơi nhét thức ăn. Thêm tiếng rít bay lên. | Chó vẫn gặm tiếp khi tiếng nổ dồn vang |
| Tuần 5 | Mở vào buổi tối, giờ giống đêm giao thừa. Thêm vài lần tiếng nổ bất ngờ khi chó đang nằm nghỉ. | Chó giật mình nhẹ rồi nằm lại trong vài giây |
| Tuần 6 | Giữ mức đã đạt, không tăng nữa. Tập ngắn hằng ngày cho chắc. Kiểm lại chỗ trú, cửa, lưới ban công. | Bước vào đêm giao thừa |
Có tuần chó lùi lại, nhất là khi ngoài đường bắt đầu có người đốt pháo thật. Khi đó quay về nấc trước, tập ba bốn buổi rồi mới tăng. Mục tiêu không phải để chó thích tiếng pháo mà để nó hồi lại nhanh sau mỗi tiếng nổ.
Dựng chỗ trú mà chó thật sự muốn chui vào
Chọn phòng ít cửa sổ nhất. Phòng tắm không có ô thoáng ra đường, góc phòng ngủ bên trong, hay khoảng dưới gầm cầu thang thường là chỗ tiếng pháo vọng vào nhỏ nhất. Ánh chớp của pháo hoa cũng làm nhiều chó sợ, nên nơi tối là ưu tiên.
Để chó chọn trước. Quan sát mùa Tết năm ngoái chó trốn ở đâu. Nếu nó luôn chui vào gầm giường phòng bố mẹ, hãy dựng chỗ trú ngay cạnh đó thay vì bắt nó chuyển sang chỗ bạn thấy hợp lý.
Phủ kín ba mặt. Lồng hoặc hộp phủ chăn dày ở trên và ba mặt, chừa một cửa. Chăn vừa làm tối, vừa giảm một phần tiếng. Bên trong lót tấm nệm và một chiếc áo cũ có mùi của người chó thân nhất.
Cửa luôn mở. Chỗ trú là nơi chó được vào và ra tuỳ ý. Đóng cửa nhốt một con chó đang hoảng có thể khiến nó cắn phá lồng đến gãy răng.
Không bao giờ dùng làm chỗ phạt. Nếu chỗ trú từng là nơi bị đẩy vào khi phá đồ, chó sẽ không coi nó là nơi an toàn. Từ hôm nay, chỉ có điều tốt xảy ra ở đó.
Đêm giao thừa: làm theo thứ tự này
Đêm giao thừa là đêm quản lý, không phải đêm tập. Dù đã tập kỹ, tiếng pháo hoa thật vẫn lớn và dày hơn mọi bản ghi âm. Đây là trình tự gợi ý cho buổi chiều ba mươi đến khoảng một giờ sáng:
- Chiều ba mươi, dắt chó đi dạo dài hơn thường lệ, cho đi vệ sinh kỹ. Về nhà trước khi trời tối hẳn, vì một tiếng pháo sớm lúc đang ở ngoài đường có thể khiến chó giật đứt dây.
- Kiểm tra vòng cổ có thẻ tên và số liên lạc của chủ, khoá cửa ngõ, đóng cửa ban công, đóng cửa sổ. Phần lớn chó lạc dịp Tết là chó hoảng mà chạy.
- Cho ăn bữa tối sớm hơn khoảng một giờ so với bình thường. Chó căng thẳng thường bỏ ăn, nên cho ăn trước khi pháo bắt đầu.
- Kéo rèm, bật đèn trong nhà để ánh chớp bên ngoài bớt nổi bật. Mở quạt, máy lọc không khí hoặc một bản nhạc có nhiều tiếng trầm đều đều để che bớt tiếng nổ.
- Ngồi gần chỗ trú, làm việc bình thường. Nếu chó tìm đến bạn, cứ vuốt ve và nói nhẹ. Việc an ủi một con chó đang sợ không làm nó sợ thêm; chuyện "an ủi là thưởng cho nỗi sợ" là hiểu lầm phổ biến.
- Nếu chó còn nhận thức ăn, mỗi tràng pháo lớn đưa một miếng thịt gà, như lúc tập. Nếu nó không nhận, đừng ép; đó là dấu hiệu nó đã vượt ngưỡng, chỉ cần để nó trốn.
- Không để chó ở nhà một mình đi xem pháo hoa. Nếu cả nhà phải ra ngoài, nhờ một người nó quen ở lại.
Sau đêm đó, chó có thể mệt, ngủ nhiều hoặc dễ giật mình trong vài ngày. Cho nghỉ, giữ nếp ăn đi dạo quen thuộc, và đợi qua rằm tháng Giêng mới quay lại tập.
Những việc người chủ hay làm và cách sửa
Phần lớn sai lầm đến từ lòng tốt hoặc từ sự sốt ruột. Đọc qua để tránh:
- Ôm chó ra ban công "cho quen": đây là ngâm chó vào nỗi sợ, thường làm nó sợ nặng hơn ở năm sau. Giải mẫn cảm luôn bắt đầu dưới ngưỡng sợ.
- Quát khi chó sủa, run hay đi tiểu ra nhà: chó không làm thế vì hư; đó là phản ứng cơ thể khi hoảng. Quát hoặc đánh chỉ thêm một nguồn sợ thứ hai, và chó học rằng ở gần bạn lúc có pháo cũng không an toàn.
- Tăng âm lượng quá nhanh vì thấy chó tiến bộ: nhà chị Lan có chú chó nhỏ tiến bộ rất đẹp ở tuần ba, chị tăng liền hai nấc, hôm sau chó không dám vào phòng có loa nữa. Mỗi lần chỉ tăng một nấc nhỏ.
- Dùng đúng một đoạn ghi âm: chó quen đoạn đó nhưng vẫn sợ tiếng pháo thật. Đổi nhiều đoạn, nhiều loại tiếng nổ, nhiều phòng.
- Để chó trong chuồng ngoài sân đêm giao thừa: chó sân vườn cũng sợ pháo như chó căn hộ. Đêm đó hãy cho vào nhà hoặc vào nhà kho kín, có người ở gần.
- Tự cho chó uống thuốc ngủ của người: nguy hiểm, có thể gây ngộ độc. Mọi loại thuốc an thần cho chó đều phải qua bác sĩ thú y khám và kê.
Năm sau, bắt đầu sớm hơn và ghi chú từ năm nay. Nhiều chó cần hai đến ba mùa Tết mới thật sự bớt run.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ còn ba ngày nữa là Tết thì có tập kịp không?
Ba ngày không đủ để giải mẫn cảm, nhưng đủ để dựng chỗ trú, cho chó ăn và nhai đồ chơi trong đó, chuẩn bị tiếng ồn che lấp và kiểm tra cửa nẻo. Nếu chó sợ nặng, gọi bác sĩ thú y ngay để hỏi hỗ trợ cho đêm giao thừa.
Ôm và vỗ về chó lúc nó run có làm nó sợ thêm không?
Không. Sợ hãi là cảm xúc, không phải hành vi mà chó chọn làm để được thưởng. Ở gần, vuốt ve nhẹ và nói giọng bình thường giúp nhiều chó dịu lại. Chỉ cần tránh ôm ghì khi chó đang muốn trốn đi.
Chó nhà mình không sợ pháo năm ngoái thì năm nay có cần tập không?
Nếu chó chỉ giật mình rồi trở lại bình thường thì không cần tập cả sáu tuần, nhưng vẫn nên dựng chỗ trú và đóng cửa đêm giao thừa. Nỗi sợ tiếng nổ có thể xuất hiện muộn, nhất là ở chó lớn tuổi hoặc sau một lần bị giật mình mạnh.
Có nên mang chó về quê ăn Tết nơi đốt pháo nhiều hơn không?
Nếu chó sợ nặng, nên cân nhắc gửi nó ở nhà người quen tại nơi yên tĩnh hơn, hoặc chuẩn bị chỗ trú ở quê từ ngày đầu về. Chỗ lạ cộng tiếng pháo lạ là hai nguồn căng thẳng cùng lúc, chó dễ bỏ chạy và lạc.
Chó bỏ chạy mất trong đêm giao thừa thì làm gì?
Đi tìm ngay quanh nhà theo hướng ngược nơi pháo nổ, gọi tên bằng giọng bình thường, mang theo thức ăn quen. Báo hàng xóm, nhóm cư dân và các phòng khám thú y gần đó. Chó hoảng thường trốn vào chỗ hẹp, tối và ít khi tự về trong lúc pháo còn nổ.
Mèo sợ pháo thì có làm giống chó được không?
Phần chỗ trú dùng tốt cho mèo: một hộp kín đặt trên cao hoặc trong tủ, cửa phòng đóng. Phần tập tiếng pháo với mèo cũng làm được nhưng mèo khó nhận thưởng khi căng thẳng hơn chó, nên bắt đầu ở mức âm lượng thật nhỏ và chậm hơn.