Đánh và quát có thể làm chó dừng lại ngay lúc đó, nhưng hiếm khi dạy được chó phải làm gì thay vào, và thường để lại sợ hãi, né tránh, có khi là cắn. Chó không hiểu "mình bị đánh vì gặm dép"; nó hiểu "khi chủ ở gần và có dép trên sàn thì chuyện đáng sợ xảy ra". Bài học ấy khác hẳn điều người chủ muốn.
Bài này không nhằm làm bạn thấy có lỗi nếu đã từng làm vậy; rất nhiều người lớn lên với cách nuôi chó ấy. Phần dưới giải thích chó thực sự học được gì sau mỗi lần bị phạt, bảng các kiểu phạt phổ biến cùng lý do phản tác dụng, ba bước xử lý khi bắt gặp chó làm sai, và cách lấy lại lòng tin nếu chó đã bắt đầu sợ tay người.
Chó dừng lại, nhưng nó học được gì
Khi chó đang gặm chân bàn và bị quát to, nó dừng. Người chủ thấy có kết quả, nên lần sau quát tiếp. Vấn đề là cái dừng ấy đến từ giật mình và sợ hãi, không đến từ hiểu biết. Chó không có cách nào nối tiếng quát với ý "chân bàn không được gặm, hãy gặm khúc xương kia". Nó chỉ nối tiếng quát với những gì đang có mặt: bạn, căn phòng, có khi là đứa trẻ đứng gần đó.
Kết quả thường gặp là chó học cách gặm chân bàn khi không có ai trong phòng. Với đi vệ sinh, chuyện còn rõ hơn: chó bị đánh vì tè trên sàn không học rằng tè ngoài sân mới đúng, mà học rằng tè trước mặt người là nguy hiểm. Từ đó chó nín khi đi dạo cùng chủ rồi về nhà tè sau gầm giường. Người chủ tưởng chó lì, thật ra chó đang làm đúng điều nó đã học.
Thêm một điều về thời điểm: đa số lần phạt xảy ra sau khi sự việc đã qua, lúc chủ về nhà và thấy vũng nước hay chiếc dép rách. Chó không nối được hình phạt với việc làm cách đó vài phút, càng không với việc làm cách đó vài tiếng. Cái vẻ "biết lỗi" cúi đầu, cụp tai là chó đang sợ phản ứng của bạn ngay lúc đó, không phải chó hiểu mình làm sai.
Bốn hậu quả người chủ hay gặp sau một thời gian
Sợ tay người. Chó né khi bạn giơ tay lấy đồ, cụp tai khi bạn cúi xuống, khó bắt khi cần đeo dây hay tắm. Đến lúc cần khám bệnh, cắt móng, mọi việc thành vật lộn.
Giấu hành vi thay vì bỏ hành vi. Đi bậy ở chỗ khuất, gặm đồ khi vắng người. Hành vi vẫn còn, chỉ là bạn khó phát hiện hơn và khó sửa hơn.
Cắn không báo trước. Gầm gừ là cách chó nói "dừng lại, khó chịu lắm rồi" theo kiểu của nó. Nếu chó bị phạt vì gầm gừ, nó học cách bỏ qua bước báo trước và đi thẳng tới cắn. Đây là hậu quả nguy hiểm nhất, nhất là trong nhà có trẻ nhỏ.
Gắn nỗi sợ vào thứ khác. Chó bị giật dây mạnh mỗi lần sủa chó khác có thể học rằng chó khác xuất hiện là đau cổ. Lần sau nó sủa dữ hơn khi thấy chó khác, vì thứ ấy giờ báo hiệu chuyện tệ. Vòng lặp này làm nhiều con chó vốn chỉ phấn khích thành chó phản ứng mạnh.
Các kiểu phạt phổ biến và vì sao phản tác dụng
Nhiều hiệp hội thú y và chuyên gia hành vi động vật trên thế giới khuyến cáo tránh các phương pháp dựa vào làm đau hoặc làm sợ. Dưới đây là những cách hay gặp ở nhà:
| Cách phạt | Người chủ mong | Điều thường xảy ra |
|---|---|---|
| Dí mũi chó vào chỗ bậy | Chó hiểu chỗ này không được đi | Chó sợ đi vệ sinh trước mặt người, nín rồi đi chỗ kín |
| Quát to, đập bàn | Chó dừng việc đang làm | Chó giật mình, hưng phấn hơn hoặc sợ hơn; cần quát to dần mới có hiệu lực |
| Đánh bằng tay hoặc báo cuộn | Chó nhớ để không tái phạm | Chó sợ tay, sợ người, có thể cắn tự vệ |
| Giật dây, xích siết, vòng cổ có gai | Chó thôi kéo, thôi sủa | Đau và tổn thương vùng cổ, chó gắn đau với thứ đang nhìn thấy |
| Vòng cổ điện | Sửa nhanh, không cần có mặt | Chó sợ hãi khó đoán, có khi sợ cả sân, cả người đi qua; không chỉ cho chó phải làm gì |
| Lật ngửa ghì xuống cho "biết ai là chủ" | Chó phục tùng | Chó hoảng, dễ cắn; quan hệ dựa trên sợ, không phải tin |
| Nhốt lồng để phạt, bỏ đói một bữa | Chó biết hối lỗi | Chó ghét lồng, lo âu về đồ ăn, giữ đồ ăn và gầm gừ |
Cái tên Phục Tùng của trang này hiểu theo nghĩa chó nghe lời vì tin bạn và vì nghe lời mang lại điều tốt cho nó, không phải vì sợ bị đau. Hai kiểu nghe lời ấy nhìn bên ngoài có lúc giống nhau, nhưng khi gặp áp lực, như có pháo nổ, có người lạ, chỉ kiểu thứ nhất còn đứng vững.
Bắt gặp chó đang làm sai: ba bước thay cho quát
Lấy tình huống chó con đang gặm dây sạc điện thoại. Mục tiêu là ngắt việc sai một cách bình tĩnh, cho chó một việc đúng để làm, và sửa môi trường để lần sau khó sai hơn.
- Ngắt quãng nhẹ: phát một tiếng ngắn, bình thường như "ơ kìa", hoặc gọi tên chó bằng giọng vui. Mục đích là chó ngẩng lên nhìn bạn, không phải làm chó sợ. Nếu chó không ngẩng lên, đi lại gần, đặt một đồ chơi gặm cạnh mũi nó.
- Chuyển hướng và thưởng: chó nhả dây và quay sang bạn hoặc sang đồ chơi, khen, đưa thưởng, rồi chơi cùng nó với đồ chơi gặm vài chục giây. Không cầm dây sạc lên vung vẩy trước mặt chó vì như thế biến nó thành món đồ chơi hấp dẫn.
- Sửa môi trường ngay sau đó: rút dây sạc, giấu sau kệ, quây khu chó con chơi, để đồ gặm hợp lệ ở khắp nơi chó hay nằm. Phần lớn hành vi sai của chó con biến mất khi môi trường không còn mời gọi nữa.
- Dạy hành vi thay thế vào lúc khác: trong các phiên tập, dạy chó nhả đồ khi nghe lệnh và thưởng thật nhiều khi chó gặm đúng đồ của nó. Hành vi được thưởng nhiều sẽ chiếm chỗ của hành vi cũ.
Nếu chó ngậm thứ nguy hiểm như thuốc, pin, đồ sắc, đừng đuổi theo, vì chó dễ nuốt vội. Đứng yên, lấy món thưởng hấp dẫn nhất, đổi. Nuốt phải pin hay thuốc thì gọi phòng khám thú y ngay.
Đổi kịch bản: cùng một chuyện, hai cách xử lý
Ba tình huống thường gặp trong nhà, đặt cạnh nhau để dễ thấy khác biệt:
| Tình huống | Cách cũ và hệ quả | Cách thay thế |
|---|---|---|
| Chó con tè trên thảm khi chủ đi vắng | Về nhà, dí mũi, đánh; chó sợ chủ về nhà, vẫn tè chỗ kín | Lau bằng chất tẩy khử mùi, quây khu nhỏ hơn khi vắng nhà, tăng số lần đưa ra chỗ đi vệ sinh |
| Chó lớn nhảy chồm lên khách | Quát, đẩy ra, đá đầu gối; chó tưởng là trò chơi, nhảy mạnh hơn | Dắt dây khi khách đến, thưởng khi bốn chân trên sàn, dạy ngồi chào khách |
| Chó sủa người đi qua cổng | Hét "im", ném dép; chó tưởng chủ sủa cùng | Che tầm nhìn ra cổng, gọi chó vào trong và thưởng, dạy chó về chỗ khi nghe tiếng động |
Cách thay thế mất thời gian hơn ở mấy ngày đầu, và đòi bạn chuẩn bị trước. Bù lại, hành vi đúng mà chó học được không biến mất khi bạn quay lưng, vì chó làm nó do được lợi, không phải do có người canh.
Nếu bạn đã lỡ quát, đánh: lấy lại lòng tin
Không ai nuôi chó mà chưa từng mất bình tĩnh. Điều đáng làm là sửa từ hôm nay, không phải tự trách. Những việc giúp chó bớt dè chừng:
- Ngừng hẳn các hình phạt thể xác và quát tháo, kể cả "chỉ doạ thôi". Thống nhất với cả nhà, vì một người vẫn đánh là chó vẫn sợ.
- Để chó tự lại gần. Ngồi xuống sàn, nghiêng người, lòng bàn tay mở, không với tay chụp. Chó đến thì vuốt nhẹ ở ngực hoặc cằm, vài giây rồi dừng xem chó có muốn tiếp không.
- Gắn tay người với điều tốt: tay mở ra là có bánh, tay giơ lên là để tung bóng. Mỗi ngày vài lần, cho đến khi chó không còn giật mình khi bạn giơ tay.
- Tạo thói quen đoán được: giờ ăn, giờ dạo, giờ tập cố định trong vài tuần. Chó lo âu bình tĩnh hơn nhiều khi biết chuyện gì sẽ xảy ra.
- Dạy lại những bài dễ, thưởng hào phóng. Thành công nhỏ liên tục giúp chó tin rằng ở gần bạn là an toàn và có lợi.
Tốc độ hồi phục tuỳ con và tuỳ mức độ. Có chó vài tuần đã vui vẻ trở lại, có chó cần vài tháng.
Khi nào cần chuyên gia
Nếu chó đã từng gầm gừ, nhe răng, đớp hoặc cắn người trong nhà, đặc biệt là trẻ nhỏ, đừng tự xử lý bằng cách "dạy cho chó biết". Tách chó khỏi trẻ bằng cổng chắn, không để trẻ ở một mình với chó, và tìm một chuyên gia hành vi hoặc người huấn luyện dùng phương pháp thưởng. Đồng thời đưa chó đi khám bác sĩ thú y để loại trừ đau đớn, vì đau là nguyên nhân hay gặp của hung dữ đột ngột.
Khi chọn người giúp, hỏi thẳng họ xử lý thế nào khi chó làm sai. Nếu câu trả lời có vòng cổ siết, vòng điện, ghì chó xuống, nhịn ăn, hãy tìm người khác. Một người huấn luyện tốt sẽ hỏi nhiều về sinh hoạt của chó, đặt mục tiêu nhỏ, và muốn bạn tự làm được ở nhà.
Nếu có người bị chó cắn rách da, rửa vết thương ngay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong vài phút, rồi đến cơ sở y tế để được khám và tư vấn tiêm phòng dại, kể cả khi chó nhà đã tiêm phòng.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ đánh nhẹ cho chó nhớ thì có sao không?
Đánh nhẹ vẫn dạy chó rằng tay người có thể gây khó chịu, và vẫn không chỉ cho chó phải làm gì. Nhiều nhà thấy phải đánh mạnh dần mới có tác dụng. Ngắt nhẹ, chuyển hướng, thưởng hành vi đúng là đường ngắn hơn.
Chó cúi đầu khi chủ về nhà thấy chỗ bậy, có phải chó biết lỗi?
Thường không. Chó đang phản ứng với nét mặt, giọng và dáng người của bạn lúc ấy, cố làm dịu tình hình. Chó không nối được cơn giận với việc nó làm cách đó cả tiếng đồng hồ.
Không phạt thì chó có hư không?
Không phạt không có nghĩa là để chó muốn làm gì thì làm. Bạn vẫn đặt giới hạn bằng cách quản lý môi trường, ngắt quãng bình tĩnh và dạy hành vi thay thế. Giới hạn rõ ràng và nhất quán mới là thứ chó cần.
Nói "không" với chó có được không?
Được, nếu đó là một tiếng ngắt nhẹ để chó ngẩng lên, rồi bạn chỉ cho chó việc đúng và thưởng. Nếu chữ "không" được hét lên nhiều lần mà không có gì theo sau, chó sẽ chỉ học cách lờ đi.
Mèo cào ghế thì phun nước có được không?
Phun nước làm mèo sợ bạn và sợ chỗ ấy khi có bạn, nhưng mèo vẫn cần cào. Đặt trụ cào ngay cạnh ghế, thưởng khi mèo dùng trụ, che tạm chỗ ghế hay bị cào là cách bền hơn.
Người huấn luyện nói vòng cổ điện để mức thấp thì không đau, có đúng không?
Mục đích của vòng điện là tạo cảm giác khó chịu đủ để chó dừng lại, nên nó vẫn là một hình phạt. Rủi ro gắn sợ hãi vào sai thứ vẫn còn. Có nhiều cách dạy hiệu quả mà không cần đến nó.