Trong phiên tập, chó đang học tốt thường có thân mềm, miệng hé thả lỏng, tai ở vị trí tự nhiên, đuôi vẫy rộng và quay lại nhìn bạn nhanh. Chó đang căng thẳng thì hay ngáp, liếm môi, quay mặt đi, ngửi sàn đột ngột, thân cứng hoặc cúi thấp. Thấy nhóm thứ hai, nên hạ độ khó hoặc dừng phiên.
Đọc ngôn ngữ cơ thể không đòi hỏi trí nhớ cả trăm tín hiệu. Bạn cần biết nhìn cả con chó cùng lúc, biết vài tín hiệu hay bị hiểu nhầm, và có thói quen xem lại phiên tập của mình. Bài dưới đây đi qua bảng đọc từng bộ phận, các tín hiệu làm dịu, cách đọc nhanh mèo khi tập, một bài tập quan sát cho người chủ, và lúc nào tín hiệu đã ở mức cần lùi ra xa.
Đọc cả con chó, không đọc riêng cái đuôi
Câu "chó vẫy đuôi là vui" đúng nhiều lần nhưng cũng sai đủ nhiều lần để gây chuyện. Chó có thể vẫy đuôi khi phấn khích, khi lo lắng, thậm chí khi đang cảnh giác cao độ. Cái đuôi vẫy thấp, nhanh, kèm thân cúi và tai cụp nói một điều khác hẳn cái đuôi vẫy rộng, lắc cả mông, kèm miệng hé thả lỏng.
Vì vậy người huấn luyện đọc theo cụm: mắt, tai, miệng, đuôi, dáng người, và nhịp cử động, rồi đặt tất cả vào bối cảnh. Một cái ngáp sau khi chó vừa ngủ dậy là buồn ngủ. Ba cái ngáp liền trong phút thứ hai của bài tập mới, khi chó không hề buồn ngủ, là chó đang bối rối. Cùng một tín hiệu, nghĩa khác nhau tuỳ lúc.
Thêm một điều: mỗi giống chó có "đường cơ sở" khác nhau. Chó tai cụp sẵn, đuôi cuộn sẵn, mặt nhiều nếp nhăn thì khó đọc hơn. Cách tốt nhất là quan sát chó của bạn lúc nó thoải mái nhất, như nằm phơi bụng trên sàn hoặc vừa chơi xong, để biết dáng thả lỏng của chính con này trông ra sao. Mọi thay đổi so với dáng ấy mới là tín hiệu đáng để ý.
Bảng đọc từng bộ phận trong phiên tập
Cột cuối là việc nên làm ngay trong phiên. Không cần nhớ hết; in ra dán gần chỗ tập trong một hai tuần đầu là đủ quen.
| Bộ phận | Đang học tốt | Đang căng thẳng hoặc bối rối | Làm gì |
|---|---|---|---|
| Mắt | Mềm, chớp bình thường, nhìn bạn rồi nhìn tay | Mở to, thấy rõ lòng trắng, nhìn chằm một hướng hoặc né ánh mắt | Hạ độ khó, tăng khoảng cách với thứ chó đang nhìn |
| Tai | Vị trí tự nhiên, hướng về phía bạn | Ép sát ra sau, hoặc dựng cứng hướng về nguồn ồn | Kiểm tra xung quanh có gì làm chó lo |
| Miệng | Hé mở, lưỡi thả lỏng | Ngậm chặt, liếm môi nhanh, thở gấp khi trời không nóng | Cho nghỉ, đưa thưởng chậm, bài dễ |
| Đuôi | Vẫy rộng, ngang lưng hoặc thấp hơn một chút | Kẹp giữa hai chân, hoặc dựng cao cứng vẫy nhanh hẹp | Dừng bài, quan sát cả người |
| Thân | Mềm, trọng lượng đều bốn chân, cử động uốn lượn | Cứng, cúi thấp, lùi về sau, dồn trọng lượng ra xa bạn | Lùi ra, không với tay về phía chó |
| Nhịp | Phản ứng nhanh, làm lại liền | Chậm dần, đứng sững, hoặc rối rít làm lung tung mọi động tác | Kết thúc phiên bằng bài dễ |
Trường hợp "rối rít làm lung tung" hay bị nhầm là hăng hái. Khi chó liên tục ngồi, nằm, giơ chân, sủa, mà không đợi lệnh, nhiều khả năng chó không hiểu bạn muốn gì và đang thử bừa. Hạ bài về nấc rõ ràng hơn.
Những tín hiệu làm dịu hay bị hiểu nhầm
Ngáp. Hay bị hiểu là chó chán hoặc buồn ngủ. Trong phiên tập, ngáp thường là chó đang làm dịu bản thân trước áp lực. Giảm áp lực: đứng thẳng thay vì cúi sát, nói nhẹ hơn, cho bài dễ hơn.
Liếm môi, thè lưỡi nhanh. Không có đồ ăn mà chó vẫn liếm môi là dấu hiệu khó chịu nhẹ. Hay gặp khi người chủ cúi người qua đầu chó hoặc ôm chó.
Quay mặt đi, nhìn chỗ khác. Nhiều người tưởng chó lờ mình. Thực ra chó đang tránh đối đầu, nhất là khi bạn nhìn thẳng vào mắt nó hoặc đứng chắn trước mặt. Đứng nghiêng người lại sẽ thấy chó quay về.
Ngửi đất đột ngột. Đang tập mà chó cúi xuống ngửi sàn trống trơn thường là đang tìm lối thoát khỏi một tình huống khó. Hạ độ khó trước khi kết luận chó bị mùi hấp dẫn.
Rũ lông khi người khô ráo. Như rũ nước sau khi tắm. Thường xuất hiện sau một khoảnh khắc căng thẳng, như "xả" để làm lại từ đầu. Đây là lúc tốt để nghỉ vài giây.
Giơ một chân trước. Tuỳ bối cảnh: có khi là chờ đợi, có khi là không chắc chắn. Đọc kèm mắt và miệng mới rõ.
Gãi người giữa chừng. Chó đang ngồi chờ bỗng gãi tai, gãi cổ dù không có bọ chét là một kiểu xả căng thẳng khá phổ biến. Nếu chó gãi nhiều cả ngoài giờ tập, có đốm đỏ hay rụng lông, đưa chó đi khám vì có thể là bệnh da.
Ba lần đọc nhầm hay gặp trong nhà
Những tình huống dưới đây xảy ra rất thường, và người chủ nào cũng từng hiểu sai ít nhất một lần. Cột giữa là cách hiểu quen thuộc, cột cuối là điều chó nhiều khả năng đang nói:
| Tình huống | Người chủ hay nghĩ | Chó thường đang nói |
|---|---|---|
| Chị Lan ôm chặt chó con để chụp ảnh, chó quay mặt đi, liếm môi, mắt lộ lòng trắng | Chó ngoan, đang được cưng | Chó khó chịu, muốn được thả ra; nên buông, để chó tự tựa vào người |
| Đứa trẻ cúi xuống sát mặt chó để thơm, chó đứng sững, đuôi ngừng vẫy | Chó đứng yên là chó thích | Đứng sững là tín hiệu căng; người lớn gọi trẻ ra, dạy trẻ vuốt cằm thay vì ôm đầu |
| Chó lăn ngửa khi chủ cúi người ra lệnh "nằm" lần thứ ba | Chó đòi gãi bụng, đang đùa | Có thể là làm dịu khi bị áp lực; đứng thẳng lại, cho bài dễ, thưởng |
Điểm chung của cả ba là người lớn và trẻ con đều có thói quen cúi sát, ôm, nhìn thẳng vào mặt chó, những điều thân mật với người nhưng dễ gây áp lực với chó. Khi tập, đứng nghiêng người, giữ khoảng cách một sải tay và để chó tự quyết định có lại gần hay không thường làm chó thoải mái hơn ngay.
Với nhà có trẻ nhỏ, dạy trẻ một câu dễ nhớ: chó quay mặt đi, liếm môi hay đứng sững là chó đang nói "đủ rồi", và lúc ấy mình lùi lại. Người lớn luôn ở cạnh khi trẻ chơi với chó, kể cả với con chó hiền nhất nhà.
Đọc nhanh mèo trong phiên tập
Mèo kín đáo hơn chó, tín hiệu nhỏ và nhanh. Phiên tập mèo ngắn nên chỉ cần để ý vài chỗ sau:
| Dấu hiệu | Thường có nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Đuôi dựng thẳng, đầu đuôi hơi cong | Thân thiện, sẵn sàng | Tập bình thường |
| Đuôi quất mạnh hai bên, chóp đuôi giật | Bực bội, sắp hết kiên nhẫn | Kết thúc phiên ngay bằng một mẩu thưởng thả xuống sàn |
| Tai xoay ngang hoặc ép ra sau | Khó chịu, lo lắng | Lùi ra, không với tay |
| Đồng tử nở to trong phòng sáng | Phấn khích cao hoặc sợ | Tạm dừng, cho mèo tự rời đi nếu muốn |
| Chớp mắt chậm nhìn bạn | Thoải mái, tin cậy | Có thể chớp chậm lại, rồi tập tiếp |
| Liếm lông đột ngột giữa phiên | Đang làm dịu bản thân | Dừng, thử lại sau |
Bác Tư nuôi mèo già nhận ra cô mèo của bác quất đuôi chỉ sau khoảng bốn năm lần tập vào lồng. Từ đó bác dừng ở lần thứ ba, mèo quay lại tập hôm sau vui vẻ hơn hẳn. Với mèo, dừng sớm gần như lúc nào cũng đúng.
Bài tập quan sát cho người chủ: quay rồi xem chậm
Trong lúc tập, mắt bạn dồn vào tay và túi bánh, nên bỏ lỡ rất nhiều thứ. Quay video là cách rẻ nhất để học đọc chó của mình.
- Nhờ người nhà quay một phiên tập ba phút, khung hình thấy được cả người chó và người chủ. Hoặc đặt điện thoại trên kệ.
- Xem lần đầu ở tốc độ thường, chỉ để ý chó làm đúng mấy lần.
- Xem lần hai ở tốc độ chậm, chỉ nhìn mặt chó: đếm số lần liếm môi, ngáp, quay mặt.
- Xem lần ba, chỉ nhìn người: bạn có cúi sát đầu chó không, tay có vung nhiều không, có nói lặp lệnh không.
- Đánh dấu thời điểm chó có tín hiệu căng thẳng, rồi xem ngay trước đó bạn làm gì. Thường sẽ thấy một mối liên hệ, như mỗi lần bạn cúi xuống thì chó liếm môi.
- Sửa đúng một điều cho phiên sau, quay lại và so sánh.
Anh Minh làm bài này và phát hiện chú chó nhà anh quay mặt đi mỗi khi anh đứng thẳng trước mặt nó ra lệnh. Anh chuyển sang đứng nghiêng, chó làm bài nhanh hơn ngay hôm đó.
Khi tín hiệu đã ở mức cần lùi ra xa
Có một nhóm tín hiệu cho thấy chó không chỉ căng thẳng mà đang tiến gần tới tự vệ: thân đông cứng đột ngột, nhìn chằm chằm không chớp, lộ lòng trắng mắt hình bán nguyệt, môi kéo lên, gầm gừ. Gặp những dấu hiệu này trong lúc tập, dừng mọi việc, không với tay về phía chó, không nhìn thẳng vào mắt, bình tĩnh tạo khoảng cách bằng cách lùi ngang hoặc tung một nắm bánh ra xa để chó có việc khác làm.
Đừng phạt tiếng gầm gừ. Gầm gừ là lời báo trước có ích; dập nó đi là lấy mất cơ hội để bạn biết chó đang khó chịu. Thay vào đó, ghi lại điều gì đã dẫn tới, như bạn đang chạm vào chân sau, đang lấy đồ ăn, hay có người lạ lại gần, để tránh trong các phiên sau.
Nếu chó thường xuyên có những tín hiệu này, hoặc đã từng đớp, cắn, hãy đưa chó đi khám bác sĩ thú y để kiểm tra đau đớn và tìm chuyên gia hành vi làm việc bằng phương pháp thưởng. Trong lúc chờ, giữ an toàn cho mọi người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, bằng cổng chắn và giám sát.
Câu hỏi thường gặp
Chó vẫy đuôi khi tập có phải lúc nào cũng vui?
Không phải lúc nào. Đuôi vẫy rộng, thân mềm, miệng hé thường là vui. Đuôi vẫy hẹp, cứng, dựng cao hoặc vẫy thấp kèm thân cúi có thể là lo lắng hoặc cảnh giác. Đọc cùng mắt, tai, miệng mới rõ.
Chó cứ ngáp trong lúc tập thì làm sao?
Nếu chó không buồn ngủ, ngáp liên tục trong phiên thường là dấu hiệu bối rối hoặc áp lực. Hạ độ khó bài, đứng nghiêng thay vì đứng chắn, nói nhẹ hơn, và rút ngắn phiên.
Chó quay mặt đi khi được gọi có phải là lờ chủ?
Thường không. Chó quay mặt để tránh đối đầu, nhất là khi người đứng thẳng nhìn chằm vào nó hoặc giọng gắt. Hạ người xuống, quay ngang, gọi vui vẻ rồi thưởng khi chó lại gần.
Có cách nào học đọc ngôn ngữ cơ thể nhanh hơn không?
Quay video các phiên tập và xem chậm, mỗi lần chỉ chú ý một bộ phận. Quan sát chó lúc thoải mái nhất để biết dáng bình thường của nó. Sau vài tuần bạn sẽ nhận ra tín hiệu ngay khi đang tập.
Mèo quất đuôi trong lúc tập có nghĩa là gì?
Thường là mèo đang bực hoặc sắp hết kiên nhẫn. Nên kết thúc phiên ngay bằng một mẩu thưởng thả xuống sàn, lần sau dừng sớm hơn trước khi mèo đến mức ấy.
Chó gầm gừ khi tập thì có nên mắng không?
Không nên. Gầm gừ là lời báo trước giúp tránh bị cắn. Dừng bài, tạo khoảng cách, ghi lại điều gì dẫn tới. Nếu xảy ra thường xuyên, đưa chó đi khám và tìm chuyên gia hành vi.