Chó ngồi giỏi trong phòng khách mà ra đường thì như chưa từng học là chuyện gần như mọi người nuôi chó đều gặp, vì chó không tự hiểu rằng "ngồi" ở mọi nơi là cùng một việc: bạn phải dạy lại lệnh ở từng hoàn cảnh mới, mỗi lần chỉ đổi một thứ, cho tới khi chó ngồi được ở chừng năm sáu nơi khác nhau. Sau mốc đó, nhiều chó bắt đầu tự ngồi được ở chỗ mới mà không cần tập lại từ đầu.
Bài này không dạy tư thế ngồi từ con số không; giả định chó đã ngồi được ở nhà. Phần dưới đây là cách đưa lệnh ra khỏi phòng khách: đổi người ra lệnh, đổi tư thế của bạn, đổi mặt đất, đổi nơi, rồi mới thêm xao nhãng, kèm bảng các nơi theo độ khó và những lúc lệnh ngồi có ích thật sự ngoài đường.
Vì sao chó "quên" lệnh khi ra khỏi nhà
Khi bạn dạy chó ngồi trong phòng khách, chó học cả một bức tranh chứ không chỉ chữ "ngồi": bạn đứng trước mặt, tay cầm túi thưởng, sàn gạch mát dưới mông, tiếng tivi, mùi nhà. Ra tới đầu ngõ, bức tranh đổi gần hết. Bạn đứng nghiêng, tay cầm dây, mặt đất là xi măng nóng hay đá sỏi, có xe máy, có mùi chó khác. Chữ "ngồi" vẫn còn đó nhưng chỉ là một mảnh nhỏ của bức tranh cũ.
Nhiều chủ thử ngay ở nơi đông và nghĩ chó cứng đầu, rồi nhắc lại chữ nhiều lần, to dần. Chó nghe giọng gắt thì càng căng, mà chó căng thì khó ngồi, vì ngồi là tư thế chậm đứng dậy. Vòng lặp ấy làm lệnh ngồi trong nhà cũng yếu đi.
Còn một lý do ít người để ý: mặt đất. Nhiều chó không muốn đặt mông xuống nền ướt, nóng, lởm chởm sỏi, hay chỗ có kiến. Chó lông ngắn, chó già đau hông, chó vừa tắm xong đều có thể từ chối ngồi ở đó. Trước khi nghĩ chó không nghe, hãy cúi xuống sờ mặt đất. Nếu thấy khó chịu với tay mình, đổi chỗ hoặc dùng lệnh đứng yên thay cho ngồi.
Đổi từng thứ một, ngay trong nhà
Trước khi ra đường, bạn có thể làm cho lệnh ngồi bền hơn nhiều mà không cần bước chân ra cửa. Mỗi dòng dưới đây là một thay đổi; thử từng cái, thưởng mỗi lần chó ngồi đúng.
- Đổi tư thế của bạn. Ra lệnh khi bạn ngồi trên ghế, khi bạn ngồi bệt dưới sàn, khi bạn đứng quay nghiêng, khi bạn đang cúi buộc giày. Nhiều chó chỉ ngồi khi bạn đứng thẳng nhìn mặt.
- Đổi người ra lệnh. Vợ, chồng, con lớn, ông bà lần lượt nói "ngồi" bằng giọng của mình, cùng một chữ.
- Đổi vị trí của chó. Chó đứng bên trái bạn, bên phải bạn, đứng xa vài bước.
- Đổi tay. Tay bạn cầm dây, cầm điện thoại, cầm túi rác. Chó cần ngồi theo chữ chứ không theo cử chỉ tay trống.
- Đổi phòng. Phòng ngủ, bếp, ban công, nhà tắm khô.
- Đổi lúc. Ra lệnh lúc chó đang đi lại, lúc chó vừa ngủ dậy, lúc chó đang ngửi đồ chơi.
Mỗi thay đổi có thể làm chó lúng túng lượt đầu. Nếu chó không ngồi, đừng nhắc chữ; dùng cử chỉ tay quen thuộc để giúp một lần, thưởng, rồi thử lại chỉ bằng chữ. Hai ba ngày đổi đủ các kiểu trên là chó đã sẵn sàng cho bậc ngoài cửa.
Các nơi xếp theo độ khó
Không có bảng nào đúng cho mọi chó; con sợ xe sẽ thấy ngõ đông khó hơn công viên, con mê mùi thì ngược lại. Bạn tự xếp lại cho chó nhà mình, rồi đi từ dòng trên xuống. Chuyển nơi khi chó ngồi ngay chừng tám trên mười lần.
| Độ khó | Nơi | Xao nhãng chính | Mẹo |
|---|---|---|---|
| Rất dễ | Hành lang, cầu thang trong nhà, sân sau | Mùi lạ nhẹ | Tập trước khi đi dạo, lúc chó chưa hưng phấn |
| Dễ | Trước cổng nhà, ngõ cụt vắng | Người quen đi qua, xe đỗ | Đứng sát tường, chó đeo dây ngắn |
| Vừa | Ngõ có người qua lại buổi sáng sớm | Xe máy, mèo, chó hàng xóm | Ra lệnh khi xao nhãng còn xa |
| Khó | Công viên giờ vắng, sân trường ngày nghỉ | Bãi cỏ nhiều mùi, chim, người tập thể dục | Cho chó ngửi vài phút trước, rồi mới tập |
| Rất khó | Rìa chợ, quán nước, bến xe buýt | Đồ ăn rơi, đông người, tiếng ồn | Phiên một hai phút, thưởng ngon nhất, đứng ở rìa |
Ở mỗi nơi mới, thưởng dày trở lại như những ngày đầu dạy ngồi. Đó không phải lùi bước; đó là cách giúp chó hiểu rằng luật ở nhà cũng là luật ở đây.
Một buổi tập ngoài ngõ mười phút
Đây là trình tự gợi ý cho một buổi đi dạo có tập, áp dụng từ bậc "dễ" trở đi.
- Phút 1–3: để chó ngửi. Chó đeo dây lỏng, đi chậm, được ngửi tường, gốc cây. Chưa đòi gì.
- Phút 3: lượt đầu thật dễ. Dừng lại ở chỗ khuất gió, nói "ngồi" một lần. Nếu chó chưa ngồi sau ba giây, giúp bằng cử chỉ tay. Thưởng hậu.
- Phút 4–6: xen lệnh vào lúc đi. Đi vài bước, dừng, "ngồi", thưởng, nói "đi nào", đi tiếp. Mỗi lần dừng ở chỗ khác nhau.
- Phút 6–8: thêm một xao nhãng ở xa. Thấy người đi bộ ở cuối ngõ, ra lệnh ngồi trước khi người tới gần, thưởng liên tục khi người đi qua ở khoảng cách đủ xa.
- Phút 8–10: kết thúc dễ. Một lượt ngồi chắc chắn thành công, thưởng, rồi cho chó tự do ngửi trên đường về.
Ghi lại chó ngồi được ở chỗ nào, có xao nhãng gì. Sau một hai tuần, bạn sẽ thấy rõ chó nhà mình vướng ở đâu: có con gặp xe máy là không ngồi, có con gặp mèo, có con chỉ khi trời nắng. Đó là chỗ cần tập riêng.
Chó chưa sẵn sàng ngồi ở nơi này: đọc trước khi ra lệnh
Trước khi nói "ngồi" ở nơi mới, nhìn chó vài giây. Có những lúc lệnh hỏng không phải vì chó quên, mà vì chó chưa ở trạng thái có thể nghe. Bảng dưới đây giúp bạn quyết định nên tập tiếp, hạ độ khó hay đi chỗ khác.
| Chó trông thế nào | Ý nghĩa | Nên làm |
|---|---|---|
| Mũi dí sát đất, kéo dây theo mùi | Đang mải ngửi, mùi thắng mọi thứ | Cho ngửi thêm một hai phút rồi mới ra lệnh |
| Đầu ngẩng, tai dựng, nhìn chằm chằm một hướng | Đã khoá vào thứ gì đó: mèo, chó, xe | Đi ra xa vài bước cho tới khi chó quay đầu lại được, rồi mới tập |
| Không chịu nhận miếng thưởng vốn rất thích | Căng thẳng tới mức không ăn được | Bỏ bài tập, đưa chó về chỗ yên hơn; nơi này đang quá sức |
| Thở dốc dù trời không nóng, đuôi kẹp | Sợ | Không giữ chó ngồi ở đây; hôm sau tập ở bậc dễ hơn |
| Ngồi xuống rồi đứng bật dậy ngay | Mặt đất khó chịu hoặc chó đang rất hưng phấn | Sờ thử mặt đất; đổi chỗ, hoặc thưởng ngay khi mông chạm đất |
Chỉ cần chó nhận thưởng, quay đầu lại khi nghe tên là bạn có thể tập. Không nhận thưởng là tín hiệu rõ nhất rằng phải lùi ra. Nhiều người chủ bỏ qua tín hiệu này vì nghĩ chó đang "làm giá".
Những lúc lệnh ngồi ngoài đường có ích thật
Ngồi ngoài đường không phải để khoe; nó giúp chó và người xung quanh an toàn, thoải mái hơn. Một số cảnh giả định:
- Anh Minh dừng trước đoạn đường hẻm cắt ngang, chó ngồi chờ bên lề, anh nhìn hai phía rồi mới nói "đi nào". Chó học rằng mép đường là chỗ dừng lại.
- Nhà chị Lan chờ thang máy với chó con; chó con ngồi sát chân chị khi cửa mở, người trong thang không bị chó nhảy vào.
- Bác Tư dừng lại nói chuyện với hàng xóm đầu ngõ; chó già ngồi bên chân, thỉnh thoảng được một miếng thưởng.
- Có người lạ muốn vuốt chó: chó ngồi trước, nếu chó vẫy đuôi thả lỏng thì người kia vuốt ngực chó. Nếu chó né, bạn từ chối lịch sự.
- Khi trẻ con chạy ngang: chó ngồi bên chân, bạn đứng chắn giữa chó và lối trẻ chạy.
Ngồi không có nghĩa là chó chịu được mọi thứ. Nếu chó ngồi mà run, cụp tai, liếm môi liên tục khi có xe tải hay người lạ cúi xuống, chó đang sợ; đưa chó ra xa chứ không giữ chó ngồi đó. Với chó sợ hãi kéo dài, nên hỏi chuyên gia hành vi.
Lỗi người chủ hay mắc và cách sửa
Phần lớn những lỗi này đến từ mong muốn tự nhiên là chó phải nghe lời ngay ở chỗ đông người, nơi người khác đang nhìn.
- Nhắc chữ to dần. "Ngồi. Ngồi! NGỒI!" Chó không điếc; chó đang không hiểu hoặc đang không thể. Hạ độ khó thay vì tăng âm lượng.
- Ấn mông chó xuống. Ngoài đường chó càng dễ gồng ngược, và gắn tay bạn với cảm giác bị khống chế. Giúp bằng cử chỉ tay quen, không bằng sức.
- Ra lệnh khi xao nhãng đã ở sát. Chó đã thấy con mèo cách hai bước thì không học được gì. Ra lệnh từ xa, khi chó còn chú ý được.
- Không mang thưởng ra ngoài. Ở nhà một lời khen là đủ, ngoài đường thì không. Mang thưởng ngon hơn khi đi dạo, thưa dần khi chó đã vững.
- Bắt chó ngồi trên nền nóng. Giữa trưa nền xi măng có thể bỏng chân và mông chó. Tập sáng sớm, chiều muộn, hoặc dùng lệnh đứng yên.
- Cả buổi chỉ tập, không cho ngửi. Đi dạo là thời gian của chó. Tập vài phút, còn lại để chó được làm chó.
Một cách nhìn giúp bớt sốt ruột: mỗi nơi mới chó ngồi được là một lần lệnh ngồi được "in" thêm một bản. Đến bản thứ năm, thứ sáu, chó bắt đầu hiểu rằng ngồi là ngồi, dù ở đâu. Những tuần đầu chậm, nhưng phần sau đi nhanh hơn nhiều, và lệnh đứng yên, lệnh nằm cũng sẽ dễ đưa ra ngoài hơn nhờ chó đã quen cách học này.
Câu hỏi thường gặp
Chó ngồi ở nhà rất ngoan, ra ngoài không ngồi có phải chó lì không?
Không phải. Chó học lệnh gắn với cả hoàn cảnh, nên ra nơi mới là gần như học lại. Tập theo từng nơi, mỗi lần đổi một thứ, thưởng dày, chó sẽ hiểu rằng ngồi ở đâu cũng là ngồi.
Cần tập ở bao nhiêu nơi thì chó ngồi được ở mọi chỗ?
Không có con số chung. Nhiều người huấn luyện thấy rằng sau khi tập ở chừng năm sáu nơi khác nhau, chó bắt đầu ngồi được ở chỗ mới nhanh hơn hẳn. Chó nhút nhát có thể cần nhiều hơn.
Chó không chịu ngồi trên nền ướt thì sao?
Đó là chuyện bình thường, nhất là với chó lông ngắn. Đừng ép. Dùng lệnh đứng yên hoặc tìm chỗ khô hơn. Nếu chó từ chối ngồi ở mọi nơi kể cả trong nhà, nên đưa đi khám xem có đau hông, đau đuôi không.
Có nên dùng lệnh ngồi trước khi qua đường?
Ngồi chờ ở mép đường là thói quen tốt cho chó, nhưng bạn vẫn là người nhìn xe và quyết định lúc đi. Chó luôn đeo dây khi đi gần đường xe chạy, không dựa vào lệnh để giữ an toàn.
Mang theo thưởng ra đường mãi có làm chó chỉ nghe khi có đồ ăn không?
Không, nếu bạn thưa thưởng dần khi chó đã vững và thay bằng những phần thưởng khác như được ngửi tiếp, được đi tiếp. Thưởng ngon ngoài đường là cần thiết ở giai đoạn đầu.
Chó con chưa tiêm đủ có nên ra ngõ tập không?
Hỏi bác sĩ thú y về lịch tiêm và nơi an toàn. Trong lúc chờ, bạn có thể tập ở hành lang, sân nhà, bế chó con ra ngõ nhìn quang cảnh mà không cho chó đặt chân xuống chỗ nhiều chó qua lại.