Dạy chó ở yên tại chỗ là dạy chó giữ tư thế cho tới khi nghe từ cho phép, dù bạn đứng xa hay xung quanh có chuyện: tách ba yếu tố thời gian, khoảng cách, xao nhãng, mỗi lần chỉ tăng một yếu tố, và luôn quay lại chỗ chó để thưởng. Làm đúng nhịp, phần lớn chó giữ được chừng nửa phút khi bạn đứng cách vài bước sau khoảng hai đến bốn tuần.
Chỗ người chủ hay hỏng là tăng cả ba thứ cùng lúc: vừa bảo chờ lâu, vừa đi xa, vừa ở chỗ đông. Chó chưa từng làm được ở bậc đó nên đứng dậy, và người chủ nghĩ chó không nghe lời. Bài dưới đây đi theo từng yếu tố, kèm từ cho phép, lịch bốn tuần và những dấu hiệu cho thấy bạn đang đẩy quá nhanh.
Từ cho phép đứng dậy: thứ phải có trước tiên
Ở yên chỉ có nghĩa khi chó biết lúc nào thì hết. Vì vậy trước khi tập, bạn chọn một từ cho phép, ví dụ "xong", "đi đi" hay "tự do", nói bằng giọng vui và dùng cố định. Mỗi lần kết thúc lượt chờ, bạn nói từ đó rồi khuyến khích chó đứng lên, bước theo bạn một hai bước. Từ cho phép không kèm thưởng đồ ăn; phần thưởng đã được trao khi chó còn đang giữ tư thế.
Nhiều người bỏ bước này, kết quả là chó tự quyết định lúc nào hết. Chó đứng dậy khi bạn quay lưng, khi bạn khen "giỏi lắm", khi bạn vừa cúi xuống đưa thưởng. Với chó, mọi thứ đó đều giống tín hiệu kết thúc. Có từ cho phép rõ ràng thì "giỏi lắm" chỉ là lời khen, không phải lệnh.
Tập từ cho phép riêng trong hai ba phiên đầu: chó ngồi, bạn đếm thầm hai giây, thưởng khi chó còn ngồi, rồi nói "xong" và lùi một bước cho chó đứng dậy theo. Khi chó bắt đầu đứng lên ngay lúc nghe "xong" mà không cần bạn lùi, từ đó đã có nghĩa.
Ba yếu tố: tăng mỗi lần một thứ
Bảng dưới đây cho thấy cách tách. Khi bạn tăng một yếu tố, hai yếu tố còn lại hạ về mức dễ. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất của cả bài.
| Yếu tố | Bắt đầu từ | Tăng như thế nào | Khi tăng yếu tố này thì |
|---|---|---|---|
| Thời gian | Hai giây, bạn đứng sát chó | Ba, năm, tám, mười hai giây; thỉnh thoảng xen một lượt rất ngắn để chó không đoán được | Bạn đứng sát, ở phòng yên |
| Khoảng cách | Nghiêng người ra sau, chân không nhấc | Một bước, hai bước, ba bước; đi ra rồi quay lại ngay | Thời gian chỉ chừng hai ba giây |
| Xao nhãng | Bạn khẽ vỗ tay một cái hoặc nhấc một chân | Ngồi xuống ghế, thả một chiếc dép, có người đi ngang, mở tủ lạnh | Bạn đứng sát, thời gian ngắn |
| Ghép lại | Chỉ khi từng yếu tố đã vững | Năm giây ở hai bước, rồi mới mười giây ở hai bước | Mỗi lần ghép hạ con số của từng yếu tố xuống |
Mẹo nhỏ: luôn quay lại chỗ chó để thưởng, đừng gọi chó tới bạn. Gọi chó tới là bạn đang thưởng cho việc rời chỗ, và chó sẽ bắt đầu rời chỗ sớm để đón bạn. Lệnh lại đây là một bài tập khác, nên dạy riêng.
Lịch tập bốn tuần
Lịch này giả định chó đã biết ngồi hoặc nằm. Tư thế nằm dễ giữ lâu hơn tư thế ngồi, nên với chó hiếu động, tập ở yên trong tư thế nằm trước. Mỗi ngày hai đến ba phiên chừng năm phút.
- Tuần 1: thời gian, bạn đứng sát. Ra lệnh ngồi hoặc nằm, nói "chờ" một lần, đưa lòng bàn tay ra trước mặt chó như tấm chắn. Thưởng sau hai giây, rồi ba, năm, rồi lại hai. Cuối tuần thường được chừng mười lăm giây.
- Tuần 2: khoảng cách, thời gian ngắn. Nói "chờ", bước lùi một bước, quay lại ngay, thưởng, "xong". Từ một bước lên ba bước. Bước ngang và bước lùi trước, quay lưng đi sau cùng vì quay lưng khó hơn với chó.
- Tuần 3: xao nhãng nhẹ, bạn đứng gần. Ngồi xuống ghế rồi đứng lên, cúi buộc dây giày, mở cửa tủ, nhờ người nhà đi ngang chậm rãi. Mỗi xao nhãng mới thì thời gian rút về vài giây.
- Tuần 4: ghép và đổi chỗ. Ghép thời gian với khoảng cách ở phòng quen, rồi mang bài tập ra hành lang, sân nhà, góc công viên vắng. Ra chỗ mới thì quay lại mức của tuần một trong vài lượt đầu.
Nếu một ngày chó đứng dậy hai lần liền, đó là tín hiệu bạn đã tăng quá nhanh. Hạ về bậc trước, làm vài lượt chó chắc chắn thành công, kết thúc phiên ở đó.
Một phiên mẫu năm phút ở tuần thứ hai
Để hình dung nhịp tập, đây là một phiên thật của anh Minh với chú chó lai hai tuổi, tập trong phòng khách buổi tối trước bữa ăn. Mỗi dòng là một lượt; con số trong ngoặc là số bước anh lùi ra.
- Lượt 1–2 (không bước): khởi động, chờ ba giây sát chó, thưởng, "xong". Chó làm đúng cả hai, đuôi vẫy nhẹ.
- Lượt 3 (một bước lùi): chờ hai giây, quay lại, thưởng vào miệng khi chó còn nằm, "xong".
- Lượt 4 (hai bước lùi): chó nhấc mông lúc anh bước thứ hai. Anh không nói gì, bước lại gần, đặt lệnh nằm lần nữa, lượt sau trở về một bước.
- Lượt 5–6 (một bước): thành công. Anh xen một lượt chỉ một giây cho chó "thắng dễ".
- Lượt 7 (hai bước, bước ngang thay vì lùi): thành công, thưởng hai miếng liền.
- Lượt 8 (ba bước ngang): thành công. Anh dừng phiên ở đây, cho chó chơi kéo khăn một phút.
Phiên này có một lượt hỏng trên tám, tỷ lệ như vậy là vừa. Nếu trong một phiên chó hỏng từ ba lượt trở lên, độ khó đang cao hơn sức chó; mai bắt đầu thấp hơn hôm nay một bậc. Ghi lại khoảng cách và số giây cao nhất mỗi phiên vào điện thoại cũng giúp bạn khỏi nóng ruột, vì nhìn lại cả tuần sẽ thấy chó đã đi xa hơn mình tưởng.
Đọc chó trong lúc chờ: dấu hiệu và cách xử lý
Chó thường báo trước khi rời chỗ. Nếu bạn để ý, bạn sẽ quay lại thưởng kịp trước khi chó đứng dậy, và chó học được nhiều hơn là sau một lần thất bại.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Dồn trọng lượng ra chân trước, mông nhấc nhẹ | Sắp đứng dậy | Quay lại ngay, thưởng, nói từ cho phép; lượt sau rút ngắn thời gian |
| Nhìn chằm chằm vào túi thưởng | Chó đang tập trung vào đồ ăn hơn là vào bài | Để túi thưởng ở bàn phía sau chó, lấy khi thưởng |
| Liếm môi, ngáp, quay đầu đi | Hơi căng thẳng, thường khi bạn đi xa hoặc nhìn thẳng mặt chó | Đứng nghiêng người, nhìn lướt chứ không nhìn chòng chọc; giảm khoảng cách |
| Rên khẽ, run, đuôi cụp | Chó lo khi bạn rời xa, hay gặp ở chó có lo âu chia tách | Không tập khoảng cách xa; giữ gần, ngắn; tìm hướng dẫn riêng về lo âu nếu kéo dài |
| Nằm nghiêng sang một bên, thở đều | Chó thư giãn trong tư thế, rất tốt | Đây là lúc thêm vài giây được |
Chó ở yên mà run rẩy không phải là chó ngoan; đó là chó đang chịu đựng. Mục tiêu của bài là chó chờ trong thoải mái, biết bạn sẽ quay lại.
Đem ra đời thường: những lúc lệnh ở yên đáng giá
Một lệnh chỉ dùng trong buổi tập sẽ mau quên. Khi chó đã giữ được chừng nửa phút ở vài bước, bạn đưa nó vào việc hằng ngày, mỗi lần một cảnh.
- Nhà chị Lan ở chung cư: chó chờ trên thảm cạnh cửa khi chị nhận hàng giao tận nơi, để chó không lao ra hành lang. Chị bắt đầu bằng người nhà đóng vai người giao hàng, gõ cửa thật khẽ.
- Anh Minh: chó ở yên khi anh lau sàn phòng khách, nằm ở góc đã khô. Anh thả thưởng cho chó mỗi khi lau xong một khoảng sàn.
- Khi đeo vòng cổ, lau chân sau đi dạo về, bỏ đồ ăn vào bát: ba lúc mỗi ngày chó vốn hay nhảy loạn, nay thành ba lượt tập miễn phí.
- Bác Tư ra mở cổng cho xe vào: chó già ngồi chờ ở bậc thềm, có người ở trong nhà trông. Lúc mới tập, bác luôn có người giữ dây phòng chó chạy ra đường.
- Ở quán nước có chỗ cho chó: chó nằm dưới gầm ghế trên tấm khăn quen, bạn thả thưởng đều đặn trong những phút đầu rồi thưa dần.
Đừng dùng lệnh ở yên để chó ngồi một mình gần đường xe chạy, gần cổng mở ra ngoài, hay buộc chó chờ trước cửa hàng mà không người trông. Lệnh tốt đến mấy cũng có lúc hỏng, và cái giá ở những chỗ đó quá lớn.
Lỗi người chủ hay mắc và cách sửa
Phần lớn lỗi ở bài này là lỗi đẩy nhanh, vì nhìn chó ngồi yên được vài lần người ta thấy muốn thử luôn bậc khó.
- Gọi chó lại để thưởng. Sửa: quay lại chỗ chó, đưa thưởng đúng vào tư thế đang giữ.
- Nhắc "chờ, chờ, chờ" liên tục. Chó nghe quen sẽ chỉ chờ khi có tiếng nhắc. Nói một lần, dùng bàn tay chắn làm tín hiệu nhìn thấy.
- Luôn chờ đúng một khoảng giống nhau. Chó học đếm và đứng dậy đúng giây đó. Xen lượt ngắn, lượt dài không theo thứ tự.
- Quên từ cho phép. Bạn đi làm việc khác, chó tự đứng dậy, và lệnh mất giá. Nếu không thể kết thúc lượt chờ cho đàng hoàng thì đừng ra lệnh chờ.
- Bắt chờ quá lâu trên sàn nóng, ngoài nắng. Chó đứng dậy vì khó chịu, không phải vì hư. Chọn chỗ mát và tấm lót.
- Phạt khi chó đứng dậy. Quát hay kéo chó về chỗ cũ làm chó sợ chính bài tập. Chỉ cần lặng lẽ dẫn chó về, đặt lại lệnh ở mức dễ hơn, thưởng khi làm được.
Nếu chó có lo âu khi chủ đi khỏi tầm mắt, như rên, sủa, cào cửa mỗi lần bạn ra ngoài, bài khoảng cách xa nên để sau và nên hỏi bác sĩ thú y hay chuyên gia hành vi. Ép chó chờ khi đang hoảng không giúp nó bình tĩnh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên dạy chó ở yên khi ngồi hay khi nằm?
Tư thế nằm dễ giữ lâu và thoải mái hơn, nên hợp với lượt chờ dài. Tư thế ngồi hợp với lượt ngắn như chờ đeo dây. Nên dạy cả hai, bắt đầu từ tư thế chó giữ được dễ nhất.
Chó con mấy tháng thì tập ở yên được?
Chó con khoảng ba bốn tháng có thể bắt đầu với lượt vài giây, bạn đứng sát. Khả năng tự kiềm chế của chó con còn ngắn, nên đừng mong lượt dài; tăng dần khi chó lớn và tập đều.
Vì sao chó đứng dậy đúng lúc bạn quay lưng?
Quay lưng là xao nhãng lớn với chó, nhất là khi trước đó bạn luôn đối mặt. Tập quay nửa người, quay lưng một giây rồi quay lại thưởng, tăng dần. Đó là một bậc riêng trong bài khoảng cách.
Có cần dùng hai chữ khác nhau cho chờ ngắn và ở yên lâu không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà dùng một chữ cho cả hai và luôn kết thúc bằng từ cho phép, thế là đủ rõ. Điều quan trọng là cả nhà dùng cùng chữ, cùng cử chỉ bàn tay.
Chó ở yên được trong nhà nhưng ra công viên là chạy, phải làm sao?
Ở công viên mọi yếu tố đều tăng cùng lúc, nên phải hạ hai yếu tố còn lại về mức đầu: đứng sát, chờ vài giây, dùng dây dài giữ an toàn. Tập ở góc vắng trước, lùi xa dần khu đông người.
Bao lâu thì chó ở yên được một phút?
Tuỳ con và tuỳ độ đều đặn. Chó đã biết nằm, tập mỗi ngày, thường giữ được chừng một phút ở khoảng cách gần sau khoảng bốn đến sáu tuần. Ở chỗ đông người thì cần lâu hơn nữa.