Phần thưởng tốt nhất là thứ chính con chó của bạn thèm nhất lúc đó, không phải thứ đắt nhất hay thứ người ta hay khen. Cách chọn gọn nhất là thử xếp hạng vài món chó thích, rồi chia thành ba hạng: hạng thấp cho bài dễ ở nhà, hạng vừa cho bài mới, hạng cao cho lúc ngoài đường nhiều xao nhãng hoặc bài khó như gọi lại đây.
Bài này đi qua bài thử xếp hạng mười phút, bảng ba hạng phần thưởng, cách cắt nhỏ và trừ vào khẩu phần để chó không tăng cân, những phần thưởng không phải đồ ăn như trò chơi, được đi ngửi, được ra cửa, và danh sách món tuyệt đối không dùng dù chó có thích đến đâu.
Bài thử xếp hạng: để chó tự chọn
Làm vào lúc chó hơi đói, trước bữa ăn khoảng một tiếng. Chuẩn bị năm món, mỗi món vài mẩu nhỏ, đặt vào năm cái đĩa giống nhau. Ví dụ: hạt khô của bữa ăn hằng ngày, một loại bánh thưởng khô, cà rốt luộc, ức gà luộc không gia vị, trứng luộc.
- Cầm hai đĩa, một tay một đĩa, đưa ra cách mũi chó một khoảng bằng nhau. Món nào chó ăn trước thì ghi một điểm cho món đó.
- Đổi tay giữa các lượt, vì có con chó quen ăn bên trái hay bên phải.
- Cho mỗi cặp món gặp nhau hai lần. Năm món thì khoảng hai mươi lượt, mất chừng mười phút.
- Cộng điểm, xếp từ cao xuống thấp. Món đứng đầu là hạng cao, hai món giữa là hạng vừa, hai món cuối là hạng thấp.
- Làm lại bài thử sau khoảng một tháng, hoặc khi chó đổi khẩu vị, ốm dậy, đổi mùa. Thứ hạng hay thay đổi hơn người ta tưởng.
Kết quả thường làm chủ bất ngờ. Chú chó lai của anh Minh xếp hạt khô của mình cao hơn bánh thưởng mua sẵn, nhưng lại mê mẩn mấy lát cà rốt luộc. Nhờ vậy anh có một phần thưởng hạng vừa rất nhẹ bụng để dùng nhiều lần trong ngày. Có con thì ngược lại, chê mọi thứ trừ thịt. Không có câu trả lời đúng chung cho mọi con chó; con chó trước mặt bạn mới là người chấm điểm.
Ba hạng phần thưởng và lúc dùng từng hạng
Sau bài thử, xếp các món vào ba hạng. Quy tắc chung: bài càng khó, chỗ càng ồn, thưởng càng cao. Khi bài đã dễ với chó, hạ dần hạng thưởng xuống.
| Hạng | Ví dụ thường gặp | Dùng khi |
|---|---|---|
| Thấp | Hạt khô của bữa ăn, vài loại rau củ luộc chó chịu ăn | Ôn bài đã thạo trong nhà, thưởng khi bắt gặp chó nằm yên |
| Vừa | Bánh thưởng khô, phô mai ít muối cắt hạt lựu với chó dung nạp được | Dạy bài mới trong nhà, ôn bài ở hành lang, sân nhỏ |
| Cao | Ức gà, thịt bò hoặc gan luộc không gia vị, trứng luộc | Ngoài đường, gần chó khác, bài gọi lại đây, lần đầu chó làm được việc khó |
| Đặc biệt | Một nắm nhiều mẩu cao cấp liền nhau, gọi vui là trúng thưởng | Lần chó quay về khi đang đuổi mèo, lần chó bình tĩnh trước thứ nó sợ |
Đừng dùng hạng cao cho mọi thứ. Nếu ức gà xuất hiện cả khi chó ngồi trong phòng khách, đến lúc cần gọi chó rời một con chuột ngoài sân bạn sẽ không còn gì mạnh hơn để đổi. Giữ hạng cao cho những lúc thật sự cần cũng là giữ giá trị của nó.
Cắt nhỏ và trừ vào khẩu phần để chó không tăng cân
Mẩu thưởng huấn luyện nên nhỏ cỡ hạt đậu xanh đến hạt đậu phộng với chó vừa, nhỏ hơn nữa với chó nhỏ. Chó cần nếm được vị, không cần no. Mẩu nhỏ còn giúp chó ăn trong một hai giây và quay lại tập ngay, thay vì nhai cả chục giây rồi mất tập trung.
Nhiều bác sĩ thú y khuyên tổng phần thưởng trong ngày không nên quá khoảng một phần mười lượng ăn của chó. Cách đơn giản nhất để giữ mức này là lấy một phần hạt của bữa sáng hoặc bữa tối làm phần thưởng hạng thấp, rồi giảm bữa tương ứng. Ngày nào tập nhiều với thịt luộc thì bớt bữa tối một ít. Đây không phải là bỏ đói để chó ham ăn; chó vẫn nhận đủ lượng ăn cả ngày, chỉ là một phần đến qua bài tập.
Mẹo chuẩn bị: luộc một miếng ức gà không gia vị, để nguội, cắt hạt lựu, chia thành từng túi nhỏ đủ dùng một hai ngày, cất ngăn mát hoặc ngăn đông. Mang theo túi hạt khô và một ít thịt trong hộp kín khi đi dạo. Với chó đang ăn chế độ riêng vì bệnh, như bệnh thận, dị ứng hay đang giảm cân, hỏi bác sĩ thú y chọn phần thưởng nào hợp trước khi dùng các món trong bảng trên.
Phần thưởng không phải đồ ăn
Trò chơi ngắn. Với chó mê bóng hay mê kéo co, vài giây chơi là phần thưởng cực mạnh. Ném bóng một lần, hoặc kéo co mười giây rồi nói "Nhả" và đổi lấy một mẩu bánh. Trò chơi hợp với bài cần năng lượng như lại đây, kém hợp với bài cần bình tĩnh như nằm chờ.
Được đi ngửi. Ngoài đường, được tháo căng dây và nói "Đi ngửi" để chó tự do ngửi một gốc cây vài giây là phần thưởng nhiều con thích hơn cả thịt. Dùng nó cho bài đi dây lỏng: dây lỏng thì được đi tiếp tới gốc cây.
Được ra cửa, được lên ghế, được ăn bữa. Đây là những thứ chó muốn hằng ngày. Đòi chó ngồi một giây trước khi mở cửa, trước khi đặt bát xuống, là bạn đang dùng phần thưởng đời sống mà không tốn thêm miếng nào.
Vuốt ve và lời khen. Nhiều chó thích, nhưng không phải lúc nào cũng thích. Có con đang hào hứng lại thấy bị vỗ đầu là phiền. Quan sát: chó dụi lại gần tay bạn là thích, chó né đầu, liếm môi là không. Mèo đặc biệt kén vuốt ve trong lúc tập; với mèo, đồ ăn mềm gần như luôn thắng.
Ghép hai loại. Cách hiệu quả với nhiều nhà là đưa một mẩu bánh rồi thêm một câu khen ngắn, hoặc ném bóng sau khi chó ăn xong. Dần dần lời khen và trò chơi mang giá trị nhờ đi kèm đồ ăn, đến lúc bạn quên túi bánh ở nhà vẫn còn thứ để trả công cho chó.
Những món không dùng làm phần thưởng
Chó có thể rất thích những món dưới đây, nhưng chúng gây hại hoặc có nguy cơ gây hại. Ghi danh sách này cho cả nhà, nhất là trẻ nhỏ hay đút đồ ăn cho chó:
- Sô-cô-la, cà phê, trà và đồ uống có chất kích thích.
- Hành, tỏi, hẹ, kể cả dạng bột trong nước luộc hay đồ ăn thừa có nêm.
- Nho tươi và nho khô.
- Đồ ngọt dành cho người ăn kiêng có chất tạo ngọt xylitol, kẹo cao su.
- Xương gà, xương cá, xương đã nấu chín vì dễ vỡ thành mảnh sắc.
- Đồ ăn thừa nhiều mỡ, nhiều muối, đồ chiên, xúc xích tẩm gia vị.
- Với mèo: sữa bò (nhiều mèo không tiêu được), hành tỏi, thức ăn dành cho chó dùng lâu dài.
Nếu chó lỡ ăn một trong các món trên, nhất là sô-cô-la, nho hoặc xylitol, gọi ngay cho phòng khám thú y gần nhà, nói rõ chó nặng bao nhiêu và đã ăn khoảng bao nhiêu, đừng chờ xem có triệu chứng không.
Một bài tập, phần thưởng đổi theo từng tuần
Phần thưởng không đứng yên suốt quá trình dạy một bài. Lấy ví dụ nhà chị Lan dạy chó con nằm trên tấm thảm khi cả nhà ăn cơm, theo dõi trong một tháng:
| Giai đoạn | Chó đang làm được | Phần thưởng chị dùng |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Bước lên thảm, nằm xuống vài giây trong phòng yên | Thịt gà luộc, mỗi lần đúng một mẩu |
| Tuần 2 | Nằm khoảng nửa phút khi có người đi qua | Trộn gà với hạt khô, gà cho lần làm tốt nhất |
| Tuần 3 | Nằm suốt bữa cơm ngắn, cả nhà nói chuyện bình thường | Hạt khô thả xuống thảm theo nhịp thưa dần, một đồ chơi gặm |
| Tuần 4 | Tự ra thảm khi thấy dọn mâm | Đồ chơi gặm có nhồi chút thức ăn, thỉnh thoảng một mẩu gà bất ngờ |
Điều đáng chú ý là chị không bỏ thưởng, chỉ đổi dạng thưởng: từ món ngon đưa liên tục sang món nhẹ đưa thưa, rồi sang một việc chó thích làm trên chính tấm thảm ấy. Nếu một hôm có khách lạ, chị quay lại dùng gà cho bữa đó, vì độ khó vừa tăng lên. Lên xuống hạng thưởng theo độ khó của hoàn cảnh là chuyện bình thường, không phải là thất bại.
Một điều nữa: chị luôn để túi gà trên nóc tủ lạnh, ngoài tầm với của hai đứa nhỏ, để trẻ không lén cho chó ăn ngoài giờ tập rồi làm mất giá của món thưởng hạng cao.
Lỗi chọn phần thưởng hay gặp và cách sửa
Khi chó tập uể oải, phần thưởng thường là chỗ nên xem lại đầu tiên, trước cả phương pháp:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Làm gì |
|---|---|---|
| Chó ăn bánh rồi bỏ đi | Vừa ăn no, hoặc món thưởng quá quen | Tập trước bữa, đổi món, rút ngắn phiên |
| Chó nhai lâu, quên bài | Mẩu thưởng quá to hoặc quá dai | Cắt nhỏ, chọn món mềm |
| Ngoài đường chó chê bánh | Hạng thưởng thấp so với độ xao nhãng | Dùng hạng cao, lùi về chỗ yên hơn |
| Chó tăng cân sau vài tuần tập | Phần thưởng không trừ vào bữa | Lấy hạt bữa ăn làm thưởng, giảm bữa |
| Chó chỉ làm khi thấy túi bánh | Bánh luôn lộ ra trước khi làm | Giấu bánh, xem bài bỏ dần mồi nhử |
| Chó bị đau bụng, đi ngoài lỏng | Món mới, nhiều mỡ, đổi đột ngột | Quay về món cũ, hỏi bác sĩ thú y nếu kéo dài |
Một ghi chú về mèo: bác Tư thử thưởng cho cô mèo già bằng hạt khô thì mèo chẳng buồn nhúc nhích, đổi sang một chút pate trên đầu thìa thì mèo đi theo bác khắp phòng. Mèo thường cần phần thưởng mềm, thơm, và ít lần hơn chó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng hạt khô bữa ăn làm phần thưởng không?
Có, với bài dễ trong nhà thì hạt khô là phần thưởng hạng thấp rất tốt, lại không làm chó tăng cân vì vốn là phần ăn trong ngày. Khi ra ngoài hoặc dạy bài khó thì nên có thêm món hấp dẫn hơn.
Chó không thích ăn, không mê đồ chơi thì thưởng bằng gì?
Thử bài xếp hạng với nhiều món hơn, kể cả thịt luộc và trứng. Một số chó thích được đi ngửi, được ra cửa hoặc được chủ chạy đuổi theo vài bước. Nếu chó chán ăn kèm sụt cân hoặc mệt, đưa đi khám bác sĩ thú y trước.
Một ngày cho chó ăn thưởng bao nhiêu là vừa?
Gợi ý thường gặp là phần thưởng không quá khoảng một phần mười lượng ăn trong ngày. Cách dễ nhất là lấy bớt hạt của bữa ăn để làm thưởng, và cắt mẩu thật nhỏ để số lần nhiều mà lượng ít.
Có nên đổi phần thưởng liên tục để chó khỏi chán?
Trộn hai ba món trong túi bánh là hay, chó sẽ chú ý hơn vì không biết mình nhận món gì. Nhưng món mới nên thử ít một trước, xem chó có tiêu hoá ổn không, rồi mới dùng nhiều.
Thưởng bằng lời khen có đủ không?
Với hành vi chó đã thạo và trong môi trường quen, lời khen kèm vuốt ve có thể đủ với nhiều con. Khi dạy bài mới hoặc ở chỗ đông, lời khen một mình thường quá yếu so với mùi vị và tiếng động xung quanh.
Mèo thì nên thưởng bằng gì?
Thường là thức ăn mềm có mùi mạnh: pate, thịt gà hoặc cá luộc không gia vị xé nhỏ, đưa bằng đầu thìa. Mỗi phiên vài lần là đủ. Một số mèo thích trò đuổi cần câu lông vũ ngắn như một phần thưởng.