Sổ tập là vài dòng ghi sau mỗi phiên: ngày, bài, nấc độ khó, nơi tập, số lần đúng trên tổng số lần, phần thưởng dùng và một ghi chú ngắn. Mất chưa đến một phút, nhưng nhờ nó bạn biết khi nào chó sẵn sàng lên nấc, bài nào đang giậm chân, và điều gì đã khiến một ngày tập tệ đi.
Không có sổ, người chủ gần như luôn đánh giá theo cảm giác của buổi gần nhất: hôm qua vui thì nghĩ chó giỏi, hôm nay mệt thì nghĩ chó lì. Bài dưới đây đưa mẫu một dòng sổ cụ thể, cách đếm ngay trong phiên mà không cần cầm bút, ba câu hỏi để đọc sổ cuối tuần, những thứ ngoài phiên nên ghi kèm, và cách dùng sổ khi cả nhà cùng tập hoặc khi cần người giúp.
Vì sao đáng ghi, kể cả khi chỉ nuôi một con chó
Trí nhớ của người chủ không đáng tin trong chuyện này. Một buổi chó làm đúng bảy trên mười lần mà lần cuối chó nhảy dậy, người chủ thường nhớ cái lần cuối. Một buổi chó làm đúng năm trên mười nhưng có một lần xuất sắc, người chủ lại nhớ lần xuất sắc. Con số trên giấy giúp tách cảm xúc khỏi tiến bộ thật.
Sổ còn trả lời câu hỏi quan trọng nhất của huấn luyện: khi nào lên nấc. Mốc quen thuộc là chó đúng khoảng tám trên mười lần ở một nấc qua hai ba phiên liền. Không đếm thì không biết đã tới mốc chưa, và người chủ hay mắc một trong hai lỗi: lên nấc quá sớm vì sốt ruột, hoặc giữ chó ở nấc dễ quá lâu vì sợ trượt. Cả hai đều làm chậm việc học, theo hai cách khác nhau: một bên chó thất bại liên tục, một bên chó chán vì bài không còn gì mới.
Cuối cùng, sổ là bằng chứng cho chính bạn. Huấn luyện là chuyện của nhiều tuần, có những giai đoạn tưởng như đứng yên. Lật lại sổ của tháng trước và thấy chó từng chỉ ngồi chờ được hai giây trong phòng, giờ chờ được nửa phút ở hành lang, là thứ giữ cho người chủ kiên nhẫn đi tiếp.
Mẫu một dòng sổ, với ví dụ thật
Một cuốn sổ nhỏ hoặc một trang ghi chú trên điện thoại đều được. Đây là vài dòng trong sổ của nhà chị Lan, chó con năm tháng tuổi, bài nằm trên thảm:
| Ngày, giờ | Bài, nấc | Nơi | Đúng trên tổng | Thưởng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai, tối | Nằm thảm, chờ 5 giây | Phòng khách | 8/10 | Gà luộc | Hai lần nhổm khi bé út chạy qua |
| Thứ Ba, sáng | Nằm thảm, chờ 5 giây | Phòng khách | 9/10 | Hạt khô | Rất bình tĩnh, vừa đi dạo về |
| Thứ Ba, tối | Nằm thảm, chờ 10 giây | Phòng khách | 6/10 | Gà luộc | Nhà có khách, ồn |
| Thứ Tư, tối | Nằm thảm, chờ 10 giây | Phòng khách | 8/10 | Gà luộc | Ngáp hai lần ở lần thứ bảy, dừng sớm |
| Thứ Năm | Nghỉ | Tiêm phòng mũi nhắc lại |
Để ý cột ghi chú. Nó chỉ cần vài chữ nhưng là cột quý nhất, vì nó giải thích các con số. Dòng thứ Ba tối không phải chó thụt lùi, mà là nhà có khách cùng lúc chị tăng thời gian chờ lên gấp đôi: hai trục khó cùng tăng. Không có ghi chú ấy, chị dễ kết luận nhầm và hạ cả bài xuống.
Đếm ngay trong phiên mà không cần cầm bút
Phần khó không phải là ghi, mà là đếm trong lúc tay còn bận đưa bánh. Vài cách người huấn luyện hay dùng:
- Đếm đúng mười mẩu bánh vào lòng bàn tay trái hoặc vào một cái bát nhỏ trước khi bắt đầu. Một lượt là mười lần làm, hết bánh là hết lượt.
- Mỗi lần chó làm đúng, đưa bánh từ bát. Mỗi lần chó làm sai, nhặt một mẩu từ bát bỏ sang cái cốc bên cạnh, không đưa cho chó.
- Hết bát, đếm số mẩu trong cốc là ra số lần sai. Mười trừ đi là số lần đúng.
- Ghi ngay vào sổ khi chó đang ăn mấy mẩu kết thúc phiên trên sàn. Chờ đến tối mới ghi thì thường quên ghi chú.
- Mẩu bánh trong cốc cho chó ăn sau, trong một trò tìm bánh hoặc trộn vào bữa, để không phí và không làm lệch khẩu phần.
Với lượt có lần "nửa đúng", như chó ngồi nhưng chậm hoặc phải nói lệnh hai lần, quyết định trước tính là sai. Tiêu chuẩn chặt và giống nhau mỗi phiên quan trọng hơn con số đẹp.
Nếu tập ngoài đường, mang theo hai túi nhỏ thay cho bát và cốc: túi trái đựng mười mẩu, mỗi lần sai chuyển một mẩu sang túi phải. Về nhà mở túi phải ra đếm. Cách này trông hơi buồn cười nhưng giúp bạn khỏi phải nhớ số trong lúc còn phải để ý xe cộ và chó khác.
Đọc sổ cuối tuần: ba câu hỏi
Bài nào đã đủ để lên nấc? Tìm những bài có hai ba phiên liền đạt khoảng tám trên mười trở lên. Tuần sau đẩy bài ấy lên đúng một trục: lâu hơn, hoặc xa hơn, hoặc nhiều xao nhãng hơn, không cả ba.
Bài nào đứng yên quá một tuần? Nếu tỉ lệ đúng quanh quẩn năm sáu trên mười suốt bảy ngày, có ba nghi vấn quen thuộc: nấc đang quá khó so với bước trước, phần thưởng chưa đủ hấp dẫn, hoặc tín hiệu của bạn chưa rõ. Thử hạ nấc một bậc hoặc đổi phần thưởng trước.
Ghi chú có lặp lại điều gì không? Lật cột ghi chú, tìm những chữ xuất hiện nhiều lần. "Ồn", "có khách", "trời nóng", "sau bữa tối" là những từ hay gặp. Chúng chỉ ra điều kiện nào làm chó khó tập, để bạn chọn giờ khác hoặc tập riêng chính điều kiện ấy.
Một câu hỏi phụ cho người chủ. Mình đã tập bao nhiêu phiên trong tuần? Nhiều người phát hiện ra mình nghĩ là tập hằng ngày nhưng thật ra chỉ ba bốn hôm. Con số ấy giải thích được nhiều tuần giậm chân tại chỗ.
Ghi cả những thứ ngoài phiên tập
Hành vi của chó chịu ảnh hưởng từ cả ngày, không chỉ năm phút tập. Một cột "ngoài phiên" ngắn gọn giúp nhìn ra những mối liên hệ khó thấy:
- Đi vệ sinh: giờ và chỗ, có lần bậy nào không. Với chó con đang tập đi vệ sinh, cột này gần như là cả cuốn sổ.
- Ăn uống: ăn hết bữa hay bỏ, có ăn món mới không. Chó chán ăn mấy hôm liền thường cũng tập uể oải.
- Ngủ và vận động: đi dạo bao lâu, có chạy chơi không. Ngày ít vận động, chó hay hưng phấn khó tập vào buổi tối.
- Sự kiện lạ: pháo, sấm, sửa nhà, có khách ngủ lại, đi khám. Những ngày này hay kéo theo vài ngày chó nhạy cảm hơn.
- Hành vi khó: lần sủa, lần cắn đồ, lần gầm gừ, ghi điều gì xảy ra ngay trước đó. Chuỗi "trước, hành vi, sau" là thứ chuyên gia hành vi hỏi đầu tiên.
Không cần ghi tất cả mỗi ngày. Chọn một hai cột liên quan đến vấn đề bạn đang lo, ghi đều trong vài tuần, rồi bỏ khi không cần nữa.
Ví dụ, nhà chị Lan chỉ ghi cột đi vệ sinh trong ba tuần đầu nuôi chó con. Nhìn lại, chị thấy gần như mọi lần bậy đều rơi vào khoảng mười lăm phút sau khi chó chơi đùa mạnh. Từ đó chị đưa chó ra chỗ đi vệ sinh ngay sau mỗi lần chơi, và số lần bậy giảm hẳn trong tuần sau.
Mẫu thứ hai: sổ "trước, hành vi, sau" cho thói quen khó
Với những hành vi bạn muốn giảm, như sủa, nhảy chồm, gặm đồ, mẫu sổ phiên tập không đủ. Dùng ba cột trước, hành vi, sau, ghi mỗi khi chuyện xảy ra. Đây là vài dòng anh Minh ghi về chú chó hay sủa ở cửa sổ:
| Lúc nào | Ngay trước đó | Chó làm gì, bao lâu | Ngay sau đó |
|---|---|---|---|
| Thứ Hai, chiều | Người giao hàng dừng xe trước cổng | Sủa dồn khoảng nửa phút, đứng hai chân trên bậu cửa sổ | Anh gọi, chó không nghe; người giao hàng đi thì chó im |
| Thứ Ba, chiều | Hai đứa trẻ đi học về qua ngõ | Sủa ngắn, đuôi vẫy | Anh không có nhà |
| Thứ Tư, chiều | Người giao hàng | Sủa nửa phút | Anh gọi vào bếp, thưởng; chó im sau vài giây |
| Thứ Năm, chiều | Anh kéo rèm che nửa dưới cửa sổ từ trưa | Gầm khẽ một tiếng khi nghe xe | Không sủa tiếp |
Đọc bốn dòng là thấy mẫu: khung chiều, người dừng trước cổng, cửa sổ nhìn thẳng ra ngõ. Cột "ngay sau đó" còn cho thấy một điều quan trọng: mỗi lần người giao hàng rời đi, chó tin rằng chính tiếng sủa đã đuổi được người ta, nên lần sau sủa hăng hơn. Kéo rèm và dạy chó chạy vào bếp nhận thưởng khi nghe tiếng xe là hai việc anh rút ra từ chính trang sổ ấy, không cần đoán.
Sổ chung cho cả nhà và khi gặp người giúp
Nhà có nhiều người cùng chăm chó, sổ tập là chỗ để mọi người nói cùng một ngôn ngữ. Nhà chị Lan dán ở trang đầu cuốn sổ ba dòng: từ đánh dấu là "Đúng", từ kết thúc là "Xong rồi", lệnh nằm là "Nằm" kèm bàn tay úp xuống. Ai tập phiên nào thì ghi tên mình cạnh dòng ấy. Nhờ vậy chị biết bà ngoại đã tập buổi trưa, không kéo chó tập thêm một phiên dài vào buổi chiều.
Khi chó gặp vấn đề cần bác sĩ thú y hoặc chuyên gia hành vi, cuốn sổ là thứ đáng mang theo nhất. Thay vì nói "dạo này nó hay đi bậy", bạn đưa ra được: tuần trước bậy ba lần, cả ba lần vào buổi tối sau khi uống nhiều nước, đi tiểu nhiều lần ít một. Thông tin như vậy giúp bác sĩ nghĩ ngay tới khả năng bệnh đường tiết niệu, thay vì đoán đó là chuyện huấn luyện. Đi bậy đột ngột ở chó đã từng sạch sẽ luôn nên được khám trước.
Với chuyên gia hành vi, các dòng ghi chú về hoàn cảnh xảy ra sủa, gầm gừ hay sợ hãi giúp họ lập kế hoạch nhanh hơn rất nhiều so với một buổi quan sát duy nhất, vì chó hiếm khi diễn lại đúng vấn đề trước mặt người lạ.
Câu hỏi thường gặp
Ghi sổ có mất nhiều thời gian không?
Một dòng sau mỗi phiên chỉ mất chừng một phút. Ghi ngay lúc chó đang ăn mấy mẩu thưởng cuối là nhanh nhất. Nhiều người dùng ghi chú trên điện thoại thay cho sổ giấy để luôn mang theo.
Không đếm được chính xác số lần đúng thì có sao không?
Không sao, mục đích là thấy xu hướng qua nhiều phiên chứ không phải con số tuyệt đối. Cách chia mười mẩu bánh vào bát và bỏ mẩu sang cốc mỗi lần sai giúp đếm khá chính xác mà không cần nhớ.
Tỉ lệ đúng tụt sau khi lên nấc có phải dấu hiệu xấu?
Không, tụt một chút khi lên nấc là bình thường. Nếu tụt xuống dưới khoảng một nửa và không hồi lại sau hai ba phiên, hạ về nấc trước, rồi chia nấc mới thành bước nhỏ hơn.
Có cần ghi sổ cho mèo không?
Có ích, nhất là khi tập những việc mèo không thích như vào lồng vận chuyển, cắt móng. Ghi số lần, mèo phản ứng ra sao và dừng ở bước nào giúp bạn không đẩy mèo quá nhanh.
Nên giữ sổ trong bao lâu?
Giữ suốt thời gian đang dạy một bài hoặc đang xử lý một vấn đề, thường vài tuần đến vài tháng. Khi bài đã vững ở mọi nơi, có thể ngừng ghi bài ấy và chỉ ghi khi có chuyện bất thường.
Sổ tập giúp gì khi đi khám bác sĩ thú y?
Sổ cho bác sĩ thông tin cụ thể về thời điểm, tần suất và hoàn cảnh của vấn đề, như giờ đi bậy, lần chán ăn, lần đau khi ngồi. Điều này giúp phân biệt nhanh hơn giữa chuyện sức khoẻ và chuyện huấn luyện.