Chó nối phần thưởng với việc nó đang làm ngay lúc ấy, không phải việc nó làm vài giây trước. Vì vậy mốc an toàn là đánh dấu hoặc đưa thưởng trong khoảng một đến hai giây sau khi hành vi đúng xảy ra. Chậm hơn, chó vẫn ăn ngon lành, nhưng thứ nó học được là "đứng dậy thì có bánh" chứ không phải "ngồi thì có bánh".
Phần lớn người chủ không thưởng chậm vì lười, mà vì tay còn đang lục túi, đang cầm điện thoại hoặc đang chờ chắc chắn con chó ngồi hẳn. Bài dưới đây chỉ cách tách việc đánh dấu khỏi việc đưa thưởng, một bài luyện tay cho riêng người chủ, lịch bảy ngày để đưa nhịp thưởng mới vào bài tập thật và những dấu hiệu cho thấy chó đã hiểu đúng điều bạn muốn.
Vì sao chậm hai giây là chó học sai việc
Thử hình dung buổi tập của nhà chị Lan. Chú chó con ba tháng tuổi vừa đặt mông xuống sàn, chị reo lên, quay sang bàn lấy hộp bánh, mở nắp, bẻ một mẩu rồi chìa ra. Từ lúc chó ngồi đến lúc bánh tới miệng là bốn giây. Trong bốn giây đó chó đã đứng dậy, ngoe nguẩy đuôi và nhảy chồm lên đầu gối chị. Mẩu bánh rơi đúng vào lúc nó nhảy.
Con chó không có cách nào biết mẩu bánh ấy là phần thưởng cho việc ngồi lúc nãy. Với nó, chuỗi sự việc gần nhất trước khi có đồ ăn là nhảy lên chân người. Lặp lại vài chục lần như thế, chị Lan sẽ có một con chó ngồi rất nhanh rồi bật dậy ngay, hoặc tệ hơn, một con chó cứ nhảy chồm mỗi khi thấy hộp bánh.
Đó là lý do người huấn luyện hay nói "thưởng cái gì thì được cái đó". Phần thưởng không có nhãn ghi tên hành vi. Nó gắn vào bất cứ thứ gì chó vừa làm. Mốc một đến hai giây không phải con số tuyệt đối, chó thông minh đến đâu cũng vậy, nhưng nó là khoảng mà gần như con nào cũng nối được việc làm với kết quả. Muốn rộng hơn thì phải có một tín hiệu bắc cầu, phần sau sẽ nói.
Ba khoảnh khắc người chủ hay thưởng trễ
Lúc chờ cho chắc. Chó vừa hạ mông, người chủ còn đợi thêm một nhịp xem nó có ngồi hẳn không. Trong nhịp đó chó thường đã nhích chân trước hoặc quay đầu đi. Cách sửa là quyết định trước tiêu chuẩn: mông chạm sàn là đủ, không đợi thêm. Muốn chó ngồi lâu thì dạy riêng ở bước sau, đừng gộp vào lúc mới dạy.
Lúc tay không sẵn bánh. Bánh để trong hộp, trong túi quần có khoá kéo, hoặc trên bàn cách hai bước chân. Mỗi lần lấy là mất ba bốn giây. Cách sửa là chia sẵn mười đến mười lăm mẩu vào một túi đeo hông hoặc một cái bát nhỏ để trên kệ ngang tầm tay, trước khi gọi chó vào tập.
Lúc chó làm đúng mà mình không để ý. Chó nằm yên trên thảm trong khi khách bấm chuông, người chủ đang bận mở cửa nên bỏ qua. Đây là những lần quý nhất mà hay bị lỡ nhất. Cách sửa là để vài mẩu bánh ở những chỗ hay xảy ra tình huống, như kệ giày ở cửa hay góc bếp, để thưởng được ngay khi bắt gặp.
Một dấu hiệu chung của cả ba. Chó làm đúng ngày càng chậm, hoặc làm đúng rồi chuyển ngay sang một hành vi khác như sủa, nhảy, cắn tay áo. Thấy vậy, đừng vội nghĩ chó bướng; xem lại nhịp tay của mình trước. Nhờ người nhà quay điện thoại một phiên tập ba phút rồi xem chậm lại là cách nhanh nhất để thấy độ trễ thật, vì lúc đang tập ai cũng tưởng mình nhanh hơn thực tế.
Tách việc đánh dấu khỏi việc đưa thưởng
Không ai đưa bánh vào miệng chó trong một giây mọi lúc được, nhất là khi chó ở xa hoặc đang làm một việc kéo dài. Giải pháp người huấn luyện vẫn dùng là một tín hiệu đánh dấu: một tiếng click, hoặc một từ ngắn như "Đúng", nói ra đúng khoảnh khắc chó làm điều bạn muốn. Tín hiệu này đến kịp trong một giây, còn mẩu bánh có thể theo sau vài giây mà chó vẫn hiểu nó được trả cho việc gì.
Muốn tín hiệu có nghĩa thì trước đó phải "nạp" nó: nói từ đánh dấu rồi đưa bánh, lặp lại nhiều lần khi chó chưa phải làm gì cả, cho đến khi nghe từ là chó quay phắt lại chờ. Phần này có bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ thứ tự: đánh dấu trước, rồi tay mới động. Nếu tay đã thò vào túi trước khi bạn nói "Đúng", chó sẽ nhìn tay chứ không nghe tiếng, và tín hiệu dần mất giá.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều người bỏ qua: sau khi đánh dấu thì luôn có thưởng, kể cả khi bạn lỡ đánh dấu nhầm. Lỡ một lần không sao. Đánh dấu mà không thưởng nhiều lần thì từ "Đúng" trở thành tiếng động vô nghĩa, giống chuông cửa nhà hàng xóm.
Bài luyện tay cho người chủ, chưa cần có chó
Người huấn luyện mới hay được giao bài này trước khi chạm vào con chó nào. Làm khoảng năm phút mỗi tối trong ba bốn ngày là tay đã nhanh hơn thấy rõ.
- Ngồi trước tivi, chọn một tín hiệu dễ gặp, ví dụ mỗi lần nhân vật trên màn hình chớp mắt hoặc mỗi lần bóng chạm vạch trong một trận bóng.
- Mỗi khi thấy tín hiệu, nói "Đúng" ngay, không chần chừ. Để ý xem mình nói lúc sự việc xảy ra hay lúc nó đã qua.
- Sang tối thứ hai, cầm một túi hạt đậu trong tay trái. Nói "Đúng" trước, rồi mới bốc một hạt đặt vào bát. Nếu tay động trước miệng, làm lại.
- Tối thứ ba, nhờ người nhà tung một quả bóng tennis lên xuống; bạn đánh dấu đúng lúc bóng chạm điểm cao nhất. Đây là bài khó vì khoảnh khắc rất ngắn.
- Tối thứ tư, ghép vào: người nhà ngồi xuống đứng lên ngẫu nhiên, bạn đánh dấu ngay lúc người ấy chạm ghế, rồi đưa hạt đậu vào lòng bàn tay họ.
- Ghi lại mỗi tối đánh dấu trễ khoảng mấy lần trên mười lần. Khi trễ dưới hai lần trên mười, chuyển sang tập với chó.
Nghe có vẻ trẻ con, nhưng bài này giúp người chủ bớt lúng túng hẳn khi có con chó thật đang nhìn mình chờ đợi.
Lịch bảy ngày đưa nhịp thưởng mới vào bài tập thật
Mỗi ngày hai đến ba phiên, mỗi phiên khoảng ba đến năm phút, dừng khi chó còn hào hứng. Lấy lệnh ngồi làm ví dụ vì đa số chó đã biết ít nhiều.
| Ngày | Việc tập | Chú ý của người chủ |
|---|---|---|
| 1 | Nạp từ "Đúng": nói rồi đưa bánh, mười lần mỗi phiên, chó không cần làm gì | Tay để yên cho đến khi từ đã nói xong |
| 2 | Chó ngồi theo thói quen, đánh dấu đúng lúc mông chạm sàn rồi thưởng | Không đợi chó ngồi lâu |
| 3 | Như ngày 2, nhưng đưa bánh sát mũi khi chó còn đang ngồi | Chó đứng dậy để lấy bánh là đưa bánh quá cao |
| 4 | Đổi chỗ tập sang phòng ngủ hoặc hành lang | Tỉ lệ đúng có thể tụt, chấp nhận |
| 5 | Bắt gặp hành vi tốt ngoài giờ tập: nằm yên, nhìn chủ, đi theo chủ | Để sẵn bánh ở hai ba chỗ trong nhà |
| 6 | Nhờ người nhà xem và đếm số lần bạn đánh dấu trễ | Đếm trên mười lần, không cần chính xác tuyệt đối |
| 7 | Nghỉ tập có chủ đích, chỉ thưởng khi bắt gặp | Ngày nghỉ giúp chó giữ hứng thú |
Nếu đến ngày thứ bảy chó vẫn nhảy dậy ngay sau khi ngồi, quay về ngày 2 và để ý vị trí đưa bánh, thường lỗi nằm ở đó chứ không nằm ở tốc độ.
Thưởng ở đâu cũng quan trọng như thưởng lúc nào
Thời điểm cho chó biết việc gì được trả công; vị trí đưa thưởng thì quyết định chó sẽ làm gì tiếp theo. Vài cách đặt bánh theo mục đích:
- Muốn chó giữ tư thế (ngồi, nằm): đưa bánh tới ngay miệng, ngang tầm mũi khi chó đang ở tư thế ấy, để nó không phải nhổm dậy.
- Muốn chó bắt đầu lại từ đầu: tung mẩu bánh ra xa một bước. Chó phải đứng dậy đi lấy, nhờ vậy bạn có thêm một lần ngồi mới để đánh dấu.
- Muốn chó đi sát chân trái: luôn đưa bánh ở mép quần bên trái, ngang đầu gối, chứ không chìa ra phía trước mặt.
- Muốn chó bình tĩnh: đặt bánh xuống sàn chậm rãi, giữa hai chân trước, thay vì đưa tay nhanh làm chó chồm theo.
- Với mèo: đặt mẩu thưởng lên một cái thìa nhỏ hoặc lên mặt sàn sát chân mèo; nhiều con không thích ăn từ ngón tay người.
Anh Minh có chú chó lai hai tuổi hay lao về phía trước mỗi khi tập đi cạnh. Chỉ riêng việc chuyển chỗ đưa bánh từ trước mặt sang sát đùi trái đã giúp chó đi gần anh hơn hẳn sau khoảng một tuần, chưa cần thêm bài tập nào.
Dấu hiệu chó đang hiểu và lúc nên nhờ người xem giúp
Khi nhịp thưởng đã đúng, chó thường cho thấy vài dấu hiệu rõ trong vòng một hai tuần:
- Chó lặp lại hành vi nhanh hơn, có khi làm luôn trước cả khi bạn ra hiệu.
- Nghe từ đánh dấu, chó dừng lại và quay về phía tay bạn thay vì tiếp tục chạy nhảy.
- Ngoài giờ tập chó "chào hàng" hành vi ấy, chẳng hạn chạy đến ngồi trước mặt bạn.
- Đuôi vẫy thả lỏng, miệng hé, tai ở vị trí tự nhiên; chó không liếm môi, không ngáp liên tục.
Ngược lại, nếu sau hai ba tuần chó vẫn lúng túng, hay nhìn đi chỗ khác, liếm môi, gãi người hoặc bỏ đi giữa phiên, có thể bài tập đang quá khó hoặc chó đang khó chịu trong người. Quay một đoạn video ngắn buổi tập rồi nhờ một người huấn luyện dùng phương pháp thưởng xem giúp; họ thường thấy ngay nhịp tay trễ hay vị trí đưa bánh lệch. Nếu chó còn kém ăn, đau khi ngồi xuống hoặc đổi tính đột ngột, đưa chó đi khám bác sĩ thú y trước khi tập tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Thưởng chậm ba bốn giây thì chó có hiểu không?
Chó vẫn ăn và vẫn vui, nhưng nhiều khả năng nó nối phần thưởng với việc vừa làm ngay trước đó, thường là đứng dậy hoặc nhảy lên. Nếu không đưa thưởng kịp, hãy dùng từ đánh dấu ngay lúc chó làm đúng rồi đưa thưởng sau.
Khen bằng lời thay cho bánh được không?
Lời khen chỉ có giá khi chó đã thấy nó gắn với điều chó thích. Lúc mới dạy, lời khen dài như "giỏi quá, ngoan quá" lại chiếm nhiều thời gian và khó đúng lúc. Dùng một từ đánh dấu ngắn, sau đó đưa bánh hoặc chơi một chút.
Lỡ đánh dấu nhầm lúc chó đang làm sai thì sao?
Vẫn đưa thưởng, vì giữ cho từ đánh dấu luôn có giá trị quan trọng hơn một lần nhầm. Lần sau chậm lại một nhịp, chỉ đánh dấu khi bạn thấy rõ hành vi mình muốn. Lỡ vài lần trong cả tuần không làm hỏng việc học.
Mèo có cần thưởng nhanh như chó không?
Có, nguyên tắc giống nhau vì mèo cũng nối kết quả với việc đang làm. Khác ở chỗ phiên tập mèo nên ngắn hơn, khoảng một hai phút, và mẩu thưởng nên đặt xuống sàn hoặc đưa bằng thìa nếu mèo không thích ăn từ tay người.
Tay vụng, không kịp vừa cầm dây vừa đưa bánh thì làm thế nào?
Tập trong nhà, không dây, cho đến khi nhịp tay đã quen. Khi ra ngoài, đeo túi bánh ở hông bên ít dùng, cầm dây bằng tay kia, và luôn đánh dấu bằng lời trước để có thêm vài giây đưa bánh.
Bao lâu thì người chủ thưởng đúng lúc thành thói quen?
Tuỳ người, nhưng với bài luyện tay mỗi tối vài phút, nhiều người thấy mình nhanh hơn rõ sau khoảng một tuần. Nhờ người nhà đếm số lần đánh dấu trễ là cách đo đơn giản nhất.