Muốn chó con không sợ người lạ, hãy cho nó gặp nhiều kiểu người khác nhau theo một luật đơn giản: người lạ không chủ động tiến tới, cúi xuống hay vươn tay qua đầu nó; chó con tự quyết định lại gần, và mỗi lần lại gần là có một điều dễ chịu. Nhiều chó con gặp ba bốn chục người khác nhau theo cách này trong vài tháng đầu thường lớn lên điềm tĩnh với khách lạ.
Bài này cụ thể hoá luật ấy thành câu dặn khách, cách đón khách tại nhà, cách cho gặp trẻ em, những kiểu người chó con hay sợ ở nơi ta sống như người đội mũ bảo hiểm, mặc áo mưa, đeo khẩu trang, một bảng đọc dấu hiệu và một danh sách ba mươi người để bạn đánh dấu dần.
Luật "để chó con tự tới" và vì sao nó hiệu quả
Với một chó con, một người lạ cao gấp mười lần nó đột ngột cúi xuống, vươn bàn tay to qua đầu, nói the thé "ôi cún dễ thương quá", là một chuyện khá đáng sợ, dù người ấy chỉ có ý tốt. Nhiều chó con chịu được, nhưng những con nhút nhát hơn sẽ học rằng người lạ là thứ ập tới mà mình không kịp phản ứng.
Khi người lạ đứng hoặc ngồi yên, nhìn nghiêng, để tay thả lỏng, chó con có thời gian quan sát, ngửi và tự quyết định. Lựa chọn ấy là điều quan trọng nhất: chó con biết mình có thể lùi lại bất cứ lúc nào thì mới dám tiến lên. Một chó con tự lại gần mười người sẽ dạn hơn nhiều so với một chó con bị bế đến cho hai mươi người ôm.
Phần còn lại là ghép người lạ với điều dễ chịu. Người lạ thả một miếng thưởng xuống sàn gần chân mình, không phải đưa thẳng vào mặt chó con. Khi chó con đã thoải mái, mới vuốt nhẹ ở ngực hay bên cổ vài giây, rồi dừng lại xem nó có muốn thêm không.
Luật này áp cho mọi người, kể cả họ hàng thân quen mà chó con chưa gặp. Với chó con dạn, mọi thứ sẽ diễn ra nhanh; với chó con nhút nhát, có khi phải hai ba lần gặp nó mới chịu tới gần. Cả hai đều bình thường.
Câu dặn khách khi nhà có chó con
Khách thường không biết cách gặp chó con. Nói trước một câu ngắn ngay ở cửa sẽ đỡ cho cả hai. Mẫu câu nên dùng:
- "Anh chị cứ ngồi xuống ghế, đừng cúi xuống gọi nó nhé, để nó tự lại ngửi trước."
- "Nếu nó lại gần thì anh chị thả miếng này xuống cạnh chân là được, không cần đưa tận miệng."
- "Nó nhảy lên người thì anh chị đứng yên, khoanh tay quay đi một chút, nó xuống thì mình mới chào."
- "Nếu nó lùi đi chỗ khác thì cứ để nó đi, không sao đâu, lát nữa nó quay lại."
- "Cháu bé muốn vuốt thì vuốt ở ngực hay lưng, nhẹ thôi, đừng ôm cổ hay bế lên nhé."
- Những câu không nên nói kiểu "chó nhà em không cắn đâu, anh cứ bế thoải mái" hay "cứ để nó làm quen đi" rồi đặt chó con vào lòng khách.
Nhà anh Minh dán một mảnh giấy nhỏ ở cửa trong cho chính mình, nhắc nói câu dặn trước khi mở cửa. Sau vài tuần, khách quen của nhà đều tự biết ngồi xuống và chờ.
Đón khách tại nhà: từng bước
Tiếng chuông cửa, người lạ bước vào, đông người nói chuyện: một lượt khách đến là nhiều điều mới cùng lúc. Chia nhỏ ra như sau.
- Trước khi khách tới, cho chó con đi vệ sinh và chơi ngắn để bớt năng lượng.
- Khi chuông reo, chó con ở trong quây hoặc đeo dây nhẹ có người giữ, kèm một món gặm. Mở cửa, đón khách vào ngồi.
- Khi khách đã ngồi yên vài phút và chó con đã bình tĩnh, cho nó ra. Khách ngồi yên theo câu dặn.
- Chó con lại gần ngửi thì khách thả thưởng xuống sàn. Lặp lại vài lần.
- Nếu chó con lại gần nữa và có vẻ muốn được vuốt, khách vuốt nhẹ ở ngực ba giây, dừng, chờ xem.
- Sau khoảng mười đến mười lăm phút, cho chó con về quây nghỉ với món gặm, kể cả khi nó còn đang vui.
Với chó con hay nhảy chồm lên người, cách đón này giúp rất nhiều: lúc mở cửa là lúc phấn khích nhất, và chó con không có cơ hội tập thói nhảy vào đúng lúc đó.
Những kiểu người chó con hay sợ và cách cho gặp
Chó con không nhìn người như ta. Một vài chi tiết làm người lạ trông "khác hẳn" với nó. Dưới đây là những kiểu hay gặp ở thành phố và thị xã nước mình.
| Kiểu người | Vì sao dễ sợ | Cách cho gặp |
|---|---|---|
| Người đội mũ bảo hiểm, đeo kính râm, khẩu trang | Che mặt, đổi hình đầu | Người nhà đội mũ ngồi xuống thả thưởng trước, sau đó mới đến người lạ |
| Người mặc áo mưa, cầm ô | Sột soạt, phồng to, chuyển động lạ | Để áo mưa, ô nằm trên sàn cho ngửi; người mặc vào đứng yên ở xa |
| Người đàn ông cao, giọng trầm | To lớn, giọng lạ | Ngồi thấp, nói nhỏ, nhìn nghiêng, thả thưởng |
| Trẻ nhỏ chạy, hét | Chuyển động nhanh, tiếng to | Cho xem từ xa trước; gặp gần khi trẻ ngồi yên |
| Người già chống gậy, đi chậm | Gậy chuyển động, dáng khác | Gậy để trên sàn trước, sau mới thấy người cầm gậy đi |
| Người mặc đồng phục giao hàng, đẩy xe | Xuất hiện ở cửa, mang đồ lạ | Nhờ người quen giả làm người giao hàng vài lần, đưa thưởng qua bạn |
Không cần cho chó con gặp đủ hết trong một tuần. Mỗi tuần thêm vài kiểu, mỗi kiểu vài lần ở khoảng cách khác nhau.
Chó con và trẻ em: luật cho cả hai
Trẻ em và chó con có thể là bạn rất thân, nhưng cũng là cặp hay gây ra những lần cắn, ngã và sợ hãi. Người lớn phải ở đó, và luật phải rõ cho cả trẻ.
- Trẻ ngồi, chó con tới. Trẻ ngồi xuống sàn hoặc ghế thấp, không bế chó con lên, không chạy đuổi theo.
- Vuốt ở ngực và lưng, không ôm cổ, không kéo tai, không chạm mặt.
- Khi chó con đang ăn, đang ngủ, đang ở trong quây, trẻ không lại gần.
- Đếm ba lần vuốt rồi dừng: nếu chó con dụi tới đòi thêm thì vuốt tiếp; nếu nó bỏ đi thì để nó đi.
- Trẻ biết dấu hiệu "để em yên": chó con quay đầu đi, liếm môi, ngáp, lùi lại. Dạy trẻ như một trò chơi đoán.
- Người lớn luôn ở cùng phòng khi trẻ nhỏ và chó con ở chung, không giao việc trông chó cho trẻ.
- Cháu đến chơi thì dặn như dặn khách, kể cả khi cháu nói "nhà cháu cũng có chó".
Nếu chó con cắn trẻ làm trầy da hay chảy máu, rửa vết thương dưới vòi nước với xà phòng khoảng mười lăm phút, đưa trẻ đi khám và hỏi bác sĩ về tiêm phòng dại. Xem lại tình huống: phần lớn là do trẻ ôm, bế hoặc làm phiền chó con lúc nó đang mệt.
Đọc dấu hiệu khi chó con gặp người lạ
Nhìn chó con trong vài giây đầu. Những dấu hiệu này cho biết nên để tiếp hay đưa nó ra.
| Dấu hiệu | Thường có nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Đuôi vẫy thả lỏng, thân mềm, chủ động ngửi, dụi vào chân | Thoải mái | Cho người lạ thả thưởng, vuốt nhẹ |
| Ngửi rồi lùi lại, quay lại ngửi tiếp | Tò mò nhưng thận trọng | Người lạ ngồi yên, không với tay |
| Đứng xa, đuôi cụp, tai cụp, liếm môi | Lo lắng | Không ép; khoảng cách xa hơn, người lạ thả thưởng ra xa |
| Sủa lùi, lông gáy dựng, trốn sau chân chủ | Sợ | Đưa chó con ra chỗ khác nghỉ; lần sau người lạ ở xa hơn |
| Gầm gừ, nhe răng khi bị chạm | Đã quá sức | Dừng ngay, không phạt tiếng gầm gừ; hỏi người có chuyên môn nếu lặp lại |
Gầm gừ là lời cảnh báo, không phải hỗn. Phạt tiếng gầm gừ thì lần sau chó có thể bỏ qua bước cảnh báo mà cắn luôn. Hãy coi đó là tín hiệu bạn đã đẩy nhanh quá.
Danh sách ba mươi kiểu người để đánh dấu dần
Ghi vào một cuốn sổ: ngày nào, gặp kiểu người nào, chó con phản ứng ra sao. Danh sách dưới đây chia theo nhóm, mỗi tuần chọn vài người ở các nhóm khác nhau. Không cần đủ cả ba mươi; quan trọng là sự đa dạng và mỗi lần gặp đều dễ chịu.
- Tuổi tác: em bé trong xe đẩy, trẻ mẫu giáo, học sinh, thanh niên, người lớn tuổi đi chậm.
- Ngoại hình: người để râu, người đội mũ rộng vành, người đeo kính râm, người đeo khẩu trang, người đeo ba lô to.
- Trang phục, đồ mang theo: người mặc áo mưa, người cầm ô, người đội mũ bảo hiểm, người mặc đồ bảo hộ lao động, người cầm túi ni lông sột soạt.
- Cách di chuyển: người chạy bộ, người đạp xe, người chống gậy, người ngồi xe lăn, người đi dép kêu lẹp xẹp.
- Người hay đến cửa: người giao hàng, thợ sửa điện nước, bảo vệ chung cư, người thu tiền điện nước, hàng xóm sang chơi.
- Tình huống: một nhóm ba bốn người nói chuyện to, người cười lớn, người ngồi xổm ở hè phố, người đứng chung thang máy, người ở phòng khám thú y.
Với mỗi người trong danh sách, ghi một trong ba chữ: "dễ", "dè chừng", "sợ". Kiểu người nào có chữ "sợ" thì tuần sau gặp lại ở khoảng cách xa hơn, với phần thưởng ngon hơn, chứ đừng bỏ qua.
Áp vào nhà bạn: ba tình huống
Nhà ít khách, chó con hầu như chỉ thấy người nhà. Chủ động mời. Mỗi tuần nhờ hai ba người quen ghé mười lăm phút, mỗi người một kiểu khác nhau: chị đồng nghiệp đeo kính, anh hàng xóm đi xe máy tới đội nguyên mũ bảo hiểm, cậu cháu học cấp hai. Dặn từng người câu dặn ở trên trước khi vào.
Nhà đông người, khách ra vào cả ngày. Nguy cơ ngược lại: chó con bị bế chuyền tay quá nhiều. Giữ một khu nghỉ cố định mà khách không được lại gần, và chỉ cho chó con ra gặp vài lượt ngắn mỗi ngày.
Chó con nhút nhát bẩm sinh. Giảm số người, tăng khoảng cách, tăng số lần gặp lại cùng một người. Một người lạ gặp năm lần thành người quen, và chó con học từ người quen ấy rằng người lạ cũng có thể thành quen. Đừng so chó con nhà mình với con chó dạn của nhà hàng xóm; mỗi con có nhịp riêng.
Câu hỏi thường gặp
Chó con mấy tháng tuổi thì nên cho gặp người lạ?
Ngay từ khi về nhà, thường khoảng tám tuần tuổi, bằng cách mời người đến nhà hoặc bế chó con ra ngoài theo lời bác sĩ thú y. Quãng ba bốn tháng đầu là lúc chó con dễ tiếp nhận nhất, nên đây là lúc đáng dành nhiều công.
Chó con sủa khách mỗi khi có người đến nhà thì làm sao?
Cho chó con ở quây với đồ gặm khi chuông reo, chỉ ra gặp khi khách đã ngồi yên. Khách thả thưởng xuống sàn khi chó con im lặng nhìn. Tập riêng thêm tiếng chuông cửa ở mức nhỏ. Không quát, vì tiếng quát làm không khí căng hơn.
Có nên để khách bế chó con không?
Chỉ khi chó con đã thoải mái với người đó và tự tìm đến. Bế chó con khi nó chưa quen dễ làm nó sợ, giãy, có khi rơi. Với trẻ con, tốt nhất là ngồi xuống sàn để chó con nằm lên đùi chứ không bế đứng.
Chó con sợ người đội mũ bảo hiểm thì tập thế nào?
Để mũ trên sàn cho ngửi và rải thưởng quanh. Người nhà đội mũ ngồi xuống, nhìn nghiêng, thả thưởng. Khi chó con thoải mái, người nhà đội mũ đứng và đi lại. Sau đó mới đến người lạ đội mũ ở khoảng cách xa.
Chó con quá dạn, nhảy chồm lên mọi người thì sao?
Dặn khách đứng yên, quay đi khi chó con nhảy, chỉ chào khi bốn chân nó chạm đất. Cho chó con ra gặp khách khi đã bớt phấn khích. Dạy chó con ngồi để được chào. Cả nhà làm giống nhau thì thói này giảm nhanh.
Khi nào cần lo về việc chó con sợ người?
Khi nỗi sợ không giảm sau vài tuần tập nhẹ nhàng, chó con run, trốn, tè ra khi thấy người lạ, hoặc gầm gừ, cắn khi bị lại gần. Đưa đi thú y kiểm tra trước, sau đó tìm người có chuyên môn hành vi dùng phương pháp thưởng.