Muốn chó con quen tiếng động trong nhà, hãy cho nó nghe âm thanh ở mức nhỏ và khoảng cách xa trước, ghép ngay với thứ nó thích như bữa ăn hay trò chơi, rồi tăng dần qua nhiều ngày; dừng lại ngay khi thấy dấu hiệu sợ thay vì ép nó "đứng cho quen". Làm việc này sớm, khi chó con còn đang tò mò, nhẹ nhàng hơn nhiều so với chữa một con chó trưởng thành đã sợ.
Bài này không bàn chuyện chó đã sợ pháo, sợ sấm nặng; đó là việc chữa lo âu. Ở đây là phòng trước: một danh sách tiếng động và đồ vật quen thuộc trong nhà Việt, cách sắp xếp từng buổi tập, bề mặt và đồ vật lạ, lịch theo tuần và cách nhận ra lúc cần lùi lại.
Nguyên tắc: xa trước, gần sau, nhỏ trước, to sau
Mỗi âm thanh mới có hai cái núm vặn: độ to và khoảng cách. Chó con chỉ học được khi nó còn đủ bình tĩnh để ăn, ngửi, chơi. Nếu nó đã cứng người, cụp đuôi, bỏ ăn, nghĩa là bạn đã vặn quá tay, và lúc ấy nó đang học rằng âm thanh này đáng sợ.
Vì thế cách làm luôn là: bắt đầu ở mức nó hầu như không để ý, ghép âm thanh với thứ dễ chịu, lặp lại vài lần, rồi mới tăng một nấc. Thứ tự quan trọng: âm thanh xuất hiện trước, đồ ăn tới ngay sau. Nếu đưa đồ ăn trước rồi mới bật máy, có con lại học rằng đồ ăn báo hiệu tiếng ồn sắp đến.
Một điều nữa: để chó con tự chọn. Nó muốn lại gần ngửi máy hút bụi đang tắt thì cho ngửi; nó muốn lùi xa thì cho lùi. Chó con được quyền rút lui sẽ dạn nhanh hơn chó con bị bế đến sát vật lạ và giữ chặt ở đó. Bế ép lại gần thường làm nó nhớ mãi.
Thời lượng ngắn: mỗi buổi vài phút, một hai loại âm thanh, kết thúc khi chó con còn đang vui. Mười buổi ba phút tốt hơn hai buổi mười lăm phút.
Danh sách tiếng động trong nhà và cách bắt đầu
Không cần tập hết trong một tuần. Chọn những tiếng nhà bạn thật sự có, xếp từ dễ đến khó.
| Tiếng động | Bắt đầu thế nào | Mức cuối cùng muốn đạt |
|---|---|---|
| Máy hút bụi | Máy tắt nằm giữa phòng, rải thưởng quanh máy. Rồi bật máy ở phòng khác, đóng cửa, trong lúc chó con ăn | Máy chạy cùng phòng, chó con nằm gặm đồ được |
| Máy sấy tóc | Bật ở chế độ nhỏ trong phòng tắm, cửa khép, chó con ăn ở phòng ngoài | Sấy nhẹ ở khoảng cách vài bước, sau này dùng sấy lông |
| Chuông cửa, tiếng gõ cửa | Một người gõ thật khẽ vào mặt trong cánh cửa, thả thưởng ngay sau mỗi tiếng gõ | Chuông reo, chó con nhìn về phía bạn chờ thưởng thay vì lao ra sủa |
| Máy xay sinh tố, máy giặt vắt | Chạy lúc chó con đang ăn ở góc xa nhất trong nhà | Bình thản đi qua bếp khi máy chạy |
| Tiếng xe máy nổ, còi xe | Đứng ở ban công hay cửa sổ, nghe đường phố từ xa, thưởng mỗi khi có xe đi qua | Đứng ở cổng ngõ nghe xe chạy qua mà vẫn ăn thưởng |
| Nồi áp suất, chảo dầu xèo xèo | Chó con ở ngoài cửa bếp với một món gặm | Nằm ngoài cửa bếp khi nấu, không cần vào |
| Tiếng trẻ khóc, cười to, đồ chơi phát nhạc | Phát nhỏ từ điện thoại trong lúc chơi kéo co | Không giật mình khi có cháu nhỏ đến chơi |
Âm thanh thu sẵn trên điện thoại rất tiện cho các tiếng hiếm như pháo, sấm, còi xe cứu thương. Bắt đầu với âm lượng nhỏ đến mức bạn phải lắng tai mới nghe, và nhớ rằng loa điện thoại thiếu âm trầm nên vẫn cần tập với tiếng thật về sau.
Một buổi tập mẫu với máy hút bụi
Máy hút bụi là đồ hay gây sợ nhất vì vừa ồn vừa di chuyển. Một buổi mẫu ở mức thứ ba, khi chó con đã quen máy đứng yên:
- Chuẩn bị mười miếng thưởng nhỏ và một món gặm. Một người lo máy, một người lo chó con.
- Người lo chó ngồi với chó con ở đầu phòng. Người kia bật máy ở cuối phòng, để máy đứng yên.
- Ngay khi tiếng máy vang lên, thả một miếng thưởng. Máy chạy năm giây rồi tắt, ngừng thưởng. Lặp lại năm lần.
- Nếu chó con vẫn ăn ngon, vẫn vẫy đuôi, cho máy chạy lâu hơn và đẩy chầm chậm một đoạn ngắn, hướng ra xa chó con, không hướng vào nó.
- Kết thúc bằng việc tắt máy, đưa món gặm cho chó con và để nó tự lại gần ngửi máy nếu muốn.
Bác Tư sống một mình với chó con nhỏ, không có người phụ. Bác bật máy rồi để máy đứng yên một góc, còn bác ngồi cạnh chó con rải thưởng. Tuần sau bác cho nó gặm đồ trong quây trong khi bác hút bụi phòng bên. Chậm hơn, nhưng vẫn tới đích.
Bề mặt và đồ vật lạ: sàn trơn, cầu thang, ô dù, mũ bảo hiểm
Chó con không chỉ sợ tiếng động. Những thứ lạ dưới chân và đồ vật có hình dạng bất ngờ cũng cần được làm quen theo đúng nguyên tắc trên.
- Sàn gạch trơn, sàn gỗ bóng: trải vài tấm thảm làm "đường đi" rồi rút dần. Rải thưởng ở mép sàn trơn cho nó tự bước ra.
- Tấm lưới thoát nước, nắp cống, tấm tôn: đặt một miếng thưởng ở rìa, không kéo dây bắt nó bước qua.
- Cầu thang: bắt đầu ở bậc cuối, đi lên một hai bậc. Chó con nhỏ chưa nên leo xuống nhiều bậc dốc; bế xuống an toàn hơn.
- Ô dù bật mở, áo mưa sột soạt: mở ô từ từ ở xa, để ô nằm trên sàn cho chó con ngửi, sau đó mới mở nhanh.
- Mũ bảo hiểm, khẩu trang, kính râm: để trên sàn cho ngửi trước, rồi một người đội vào ngồi xuống thả thưởng. Rất hữu ích ở nơi gần như ai cũng đi xe máy.
- Xe đạp, xe đẩy, chổi lau nhà đang di chuyển: cho đứng yên trước, di chuyển chậm sau, luôn hướng ra xa chó con.
- Túi ni lông bay, rèm cửa phấp phới khi bật quạt: những thứ này hay làm chó con giật mình lần đầu; tạo ra ở mức nhỏ trong lúc nó đang ăn.
Mỗi tuần chọn ba bốn thứ mới. Ghi lại vào một tờ giấy dán tủ lạnh để cả nhà biết đang tập gì, ai làm buổi nào.
Dấu hiệu cho biết nên đi tiếp hay lùi lại
Sợ ở chó con thường lộ ra rất nhanh qua cơ thể. Nhìn những chỗ sau trong suốt buổi tập.
| Bạn thấy | Ý nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Liếc nhìn về phía âm thanh rồi quay lại ăn | Đang làm quen tốt | Lặp lại vài lần rồi tăng một nấc |
| Tai dựng, đứng khựng, nhưng vẫn nhận thưởng | Chú ý cao, chưa sợ | Giữ nguyên mức này, chưa tăng |
| Đuôi cụp, tai cúp, liếm môi, ngáp liên tục | Đang căng thẳng | Giảm âm lượng hoặc lùi xa ngay, kết thúc buổi bằng trò dễ |
| Từ chối thức ăn thường thích | Vượt ngưỡng chịu đựng | Dừng buổi, hôm sau bắt đầu ở mức thấp hơn hai nấc |
| Bỏ chạy trốn gầm ghế, run, tè ra sàn | Hoảng sợ | Tắt âm thanh, để nó tự ra, không lôi ra; nghỉ tập âm thanh đó vài ngày |
| Sợ kéo dài hàng giờ sau buổi tập, sợ cả những thứ quen | Có thể là sợ hãi nặng hơn bình thường | Hỏi bác sĩ thú y và người có chuyên môn hành vi |
Đừng dỗ dành bằng cách bế chặt, nói liên tục "không sao đâu". Cứ ở cạnh, giọng bình thường, để nó tự lấy lại bình tĩnh; nếu nó tìm đến bạn thì cho nó dựa vào, đó không phải là chiều hư.
Lịch bốn tuần và lỗi hay mắc
Một lịch gợi ý cho chó con khoảng tám đến mười sáu tuần tuổi, mỗi ngày hai ba buổi ngắn:
- Tuần 1: tiếng nhỏ trong nhà như máy giặt, máy xay ở xa, gõ cửa khẽ; đồ vật để yên trên sàn như ô, mũ bảo hiểm, chổi.
- Tuần 2: máy hút bụi và máy sấy ở mức đầu; thảm, gạch, tấm lót cao su khác nhau dưới chân.
- Tuần 3: âm thanh đường phố từ ban công, tiếng trẻ con; đồ vật chuyển động chậm.
- Tuần 4: ghép hai thứ cùng lúc, chẳng hạn khách gõ cửa trong khi máy giặt chạy; ôn lại những thứ đã tập ở mức cao hơn.
- Lỗi: "cho nó tự quen" bằng cách bật máy sát bên. Một số con quen thật, nhiều con sợ suốt đời. Không đáng để thử vận may.
- Lỗi: tập đúng một lần rồi thôi. Âm thanh cần được ôn lại định kỳ, ít nhất vài tuần một lần, cho đến khi chó con trưởng thành.
- Lỗi: dồn nhiều thứ lạ vào một ngày. Một ngày có khách, có máy khoan nhà bên và đi tiêm thì nghỉ tập âm thanh.
Nếu nhà bạn đang sửa chữa, có máy khoan, máy cắt suốt ngày, hãy cho chó con ở phòng xa nhất với tiếng quạt và đồ gặm. Tiếng ồn lớn kéo dài không phải là buổi tập.
Ba nhà, ba cách sắp xếp buổi tập
Nhà chị Lan ở chung cư tầng cao. Tiếng đường phố vọng lên nhỏ, nhưng có thang máy, hành lang dài, tiếng cửa chống cháy đóng sầm và máy giặt chung. Chị tập tiếng cửa đóng bằng cách nhờ chồng khép cửa nhẹ ở cuối hành lang trong khi chị thả thưởng, rồi mới đến tiếng đóng mạnh. Thang máy thì bế chó con vào lúc vắng người, đứng yên một tầng rồi ra.
Nhà anh Minh ở mặt ngõ, sát đường xe máy. Chó con nghe xe cả ngày nên tiếng xe không phải vấn đề, nhưng nó giật mình mỗi khi có người dắt xe qua cửa hay nổ máy ngay trước nhà. Anh tập bằng cách tự dắt xe ra vào thật chậm trong lúc chó con ăn ở trong nhà, sau đó nổ máy khi chó con ở cách vài bước, rồi mới nổ máy gần.
Nhà bác Tư có sân nhỏ, nuôi thêm gà. Tiếng gà vỗ cánh, tiếng chổi tre quét sân, tiếng xô nước va xuống nền xi măng là những thứ chó con ở nhà phố ít gặp. Bác cho chó con ăn ở hiên khi bác quét sân đầu bên kia, mỗi ngày tiến lại gần thêm vài bước. Gà thì để sau hàng rào, chó con nhìn qua lưới chứ chưa cho lại gần.
Điểm chung của ba nhà. Không ai tập mọi thứ cùng lúc, ai cũng bắt đầu từ thứ chó con sẽ gặp mỗi ngày, và mọi buổi đều ngắn, có thưởng, có lối lui.
Câu hỏi thường gặp
Chó con mấy tuần tuổi thì nên bắt đầu cho quen tiếng động?
Càng sớm càng dễ, ngay từ tuần đầu về nhà, thường khoảng tám tuần tuổi. Giai đoạn chó con còn tò mò và dễ tiếp nhận kéo dài tới khoảng ba bốn tháng tuổi, tuỳ con, nên đây là quãng thời gian đáng dành nhiều công nhất.
Chó con đã sợ máy hút bụi rồi thì làm sao?
Quay về mức máy tắt nằm yên, rải thưởng quanh máy nhiều ngày. Hút bụi khi chó con ở phòng khác đóng cửa với đồ gặm. Chỉ sau khi nó bình thản với máy đứng yên mới bật máy ở xa như bài mẫu.
Có nên bế chó con lên dỗ khi nó giật mình vì tiếng động không?
Nếu nó tìm đến bạn thì cứ cho nó dựa vào, ngồi cạnh, giọng bình thường. Điều không nên là ôm chặt lại gần thứ đang làm nó sợ hay bắt nó đối mặt. An ủi không làm chó con sợ thêm.
Chó con sủa mỗi khi nghe chuông cửa, phải tập thế nào?
Ghép tiếng chuông với thưởng ở mức rất nhỏ, như gõ khẽ vào cánh cửa từ bên trong, thả thưởng ngay sau tiếng gõ. Khi chó con quay sang nhìn bạn mỗi lần nghe gõ, mới tăng lên tiếng chuông thật và có người đứng ngoài.
Dùng âm thanh thu sẵn trên điện thoại có đủ không?
Đủ để bắt đầu, nhất là với tiếng hiếm như pháo hay sấm. Nhưng loa điện thoại nhỏ, thiếu âm trầm và rung, nên vẫn cần tập với tiếng thật ở khoảng cách xa trước khi chó con gặp nó ngoài đời.
Khi nào cần gặp người có chuyên môn về chuyện chó con sợ tiếng động?
Khi chó con sợ đến mức bỏ ăn, trốn hàng giờ, run rẩy hay tè ra sàn thường xuyên, hoặc nỗi sợ lan sang nhiều thứ trước đây nó không sợ. Đưa đi thú y kiểm tra sức khoẻ trước, rồi tìm người có chuyên môn hành vi.