Muốn chó con quen bị cầm chân, xem tai, mở miệng, hãy tập mỗi ngày vài lượt cực ngắn: chạm một chỗ trong khoảng một đến năm giây, thả ra, thưởng ngay, và dừng trước khi nó giãy. Sau vài tuần, chạm vào chân hay vạch tai trở thành chuyện bình thường kèm đồ ăn ngon, và việc cắt móng, đánh răng, nhỏ thuốc tai không còn là một trận vật nhau.
Đây là bài phòng trước cho cả đời chó, chứ không phải dạy cắt móng hay đánh răng. Bạn sẽ có thứ tự các vùng cần tập, bảng tăng dần từng bước, cách để chó con tự "cho phép" bằng một tư thế, những dấu hiệu nó sắp chịu hết nổi và lỗi phổ biến nhất: giữ chặt cho xong việc.
Vì sao phải tập từ khi còn nhỏ
Ngoài đời, chó bị chạm theo những cách nó không chọn: bác sĩ vạch mí mắt, người chải lông nhấc chân sau, chủ nhỏ thuốc tai, trẻ con ôm cổ. Một chó trưởng thành chưa từng quen việc này sẽ giãy, kêu, có con gầm gừ hoặc cắn. Mỗi lần như thế lại phải giữ chặt hơn, và chó lại sợ hơn ở lần sau. Vòng xoáy này rất hay gặp ở những con chó "không ai cắt móng nổi".
Chó con thì khác: nó chưa có trải nghiệm xấu nào với bàn tay người, và nó học rất nhanh rằng bị chạm đi liền với đồ ăn. Mười phút mỗi ngày trong vài tuần đầu tiết kiệm hàng giờ vật lộn về sau, và làm cho những lần khám bệnh bớt khổ cho cả chó, chủ lẫn người khám.
Mục tiêu không phải là chó con chịu đựng. Mục tiêu là nó thấy thoải mái, thậm chí mong được chạm, vì chạm luôn báo hiệu một điều tốt. Khác biệt này nhìn thấy được: chó chịu đựng thì cứng người, mắt mở to, đợi xong để chạy; chó thoải mái thì người mềm, vẫn liếm, vẫn ăn.
Bài tập cũng là cách bạn làm quen với cơ thể chó con khi nó khoẻ. Biết đệm chân, tai, răng lúc bình thường trông ra sao giúp bạn nhận ra sớm khi có gì khác.
Thứ tự các vùng và bậc tăng dần
Mỗi vùng đi qua năm bậc. Chỉ lên bậc sau khi chó con thoải mái ở bậc trước trong vài lượt liền. Bắt đầu từ vùng nó ít nhạy cảm nhất, thường là vai và lưng.
| Vùng | Bậc 1 | Bậc 3 | Bậc 5 |
|---|---|---|---|
| Vai, lưng, ngực | Đặt lòng bàn tay một giây | Vuốt dọc lưng, ấn nhẹ hai bên sườn | Ôm nhẹ quanh ngực như khi bế lên bàn khám |
| Chân trước | Chạm vào cổ chân | Nhấc bàn chân lên vài giây | Tách từng ngón, ấn nhẹ cho móng chìa ra |
| Chân sau | Chạm vào đùi | Nhấc chân sau lên ngắn | Giữ chân sau, chạm đệm và móng |
| Tai | Chạm vành tai ngoài | Lật vành tai nhìn vào trong | Lau nhẹ mặt trong bằng bông khô |
| Miệng | Chạm nhẹ môi | Vén môi nhìn răng cửa và răng nanh | Mở hàm vài giây, chạm ngón tay vào lợi |
| Đuôi, mông, bụng | Vuốt gốc đuôi | Nhấc đuôi nhẹ | Chạm bụng khi chó con nằm ngửa tự nguyện |
| Mắt và cổ | Chạm má gần mắt | Kéo nhẹ mí dưới | Nắm nhẹ phần da cổ như khi tiêm |
Bậc 2 và bậc 4 nằm giữa: kéo dài thời gian chạm từ một giây lên ba giây, rồi năm giây, hoặc thêm một động tác nhỏ. Không cần chia chi li; điều quan trọng là mỗi lần chỉ thay đổi một thứ.
Một lượt tập năm phút
Chọn lúc chó con đã chơi xong, hơi buồn ngủ, không phải lúc nó đang hăng. Ngồi trên sàn cùng tầm với nó.
- Chuẩn bị một món thưởng mềm có thể liếm chậm, như một chút pate trên thìa hay quết lên một tấm thảm liếm. Liếm giữ chó con ở yên một chỗ và giúp nó dịu.
- Chạm vùng dễ trước để khởi động: tay đặt lên vai một giây, rút ra, cho liếm thìa.
- Chuyển sang vùng đang tập, làm đúng bậc đã đạt, ba đến năm lần, mỗi lần rút tay và cho liếm.
- Thử bậc kế tiếp một lần. Nếu chó con vẫn liếm, người mềm, làm thêm hai lần. Nếu nó ngừng liếm, rụt chân lại hay quay đầu nhìn tay bạn, quay về bậc trước.
- Kết thúc bằng một lần chạm dễ và một phần thưởng lớn hơn, rồi để nó đi.
Nếu chó con rút chân về, đừng giữ lại. Rút chân là nó đang nói "chưa được". Tôn trọng câu đó ở giai đoạn đầu giúp nó tin rằng mình có quyền nói, và chó tin được như vậy thì về sau lại ít giãy hơn.
Tư thế "cho phép": để chó con tự bắt đầu
Một cải tiến rất đáng làm sau khoảng một tuần: dạy chó con một tư thế mà nó tự vào khi sẵn sàng, và tự rời khi muốn dừng.
- Chọn tư thế: đặt cằm lên một chiếc gối nhỏ, nằm lên một tấm thảm riêng, hoặc tì cằm vào lòng bàn tay bạn. Tì cằm là kiểu hay dùng nhất vì hợp với cả khám tai, mắt, miệng.
- Dạy: giơ lòng bàn tay ngửa trước mặt chó con, thưởng mỗi khi nó chạm cằm vào. Dần dần chỉ thưởng khi nó để cằm lâu hơn một chút.
- Ghép với chạm: khi cằm đang tì, tay kia chạm vào tai một giây, thưởng. Nếu chó con nhấc cằm lên, bạn dừng ngay, không chạm nữa.
- Ý nghĩa: chó con nắm được công tắc. Cằm còn tì là còn đồng ý. Điều này làm nó thoải mái hơn hẳn so với bị giữ.
- Mang ra ngoài: khi đã vững ở nhà, tập tư thế này trên bàn ăn trải khăn, trên ghế ngoài ban công, rồi khi đi khám thì nhờ người khám thử bắt đầu bằng tư thế ấy.
Bác Tư dạy chú chó con của mình đặt cằm lên đầu gối bác. Mỗi tối xem TV, bác vạch tai, vén môi vài lần, mỗi lần một hạt thưởng. Đến tháng thứ năm, chú chó tự chạy lại đặt cằm khi thấy bác cầm chai nước rửa tai.
Dấu hiệu chó con sắp hết chịu nổi
Chó con hiếm khi cắn mà không báo trước. Những tín hiệu nhỏ này đến trước, và nhận ra chúng giúp bạn dừng sớm.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Ngừng liếm, ngừng ăn | Bắt đầu lo | Rút tay, quay về bậc trước |
| Liếm môi, ngáp, quay đầu đi | Đang căng thẳng, xin dừng | Kết thúc lượt bằng một lần chạm dễ |
| Lòng trắng mắt hiện ra khi nhìn tay bạn | Rất không thoải mái | Dừng ngay, hôm sau giảm hai bậc |
| Người cứng đơ, nín thở | Đang chịu đựng, không phải thoải mái | Không tính lượt này là đạt, giảm thời gian |
| Ngậm tay bạn nhẹ, đẩy tay ra | Đã quá ngưỡng | Ngừng hẳn, xem lại vùng đó có đau không |
| Kêu đau khi chạm một chỗ cụ thể | Có thể có vết thương, viêm tai, gai đâm chân | Đi thú y kiểm tra |
Đừng bao giờ phạt một tiếng gầm gừ. Gầm gừ là lời cảnh báo; dập lời cảnh báo đi thì lần sau chó có thể cắn mà không báo trước.
Lỗi người chủ hay mắc
Phần lớn chó "khó cắt móng" là do vài lỗi dưới đây ở giai đoạn đầu.
- Giữ chặt cho xong việc. Một lần cắt móng bằng cách đè chó con xuống có thể xoá công sức nhiều tuần. Nếu móng cần cắt gấp mà chó con chưa sẵn sàng, cắt một móng mỗi ngày, hoặc nhờ người làm trong khi bạn cho nó liếm thìa.
- Tập lâu cho đáng công. Mười lăm phút liền làm chó con chán và căng. Sửa: năm phút, hai lần mỗi ngày.
- Chỉ chạm khi cần làm gì đó. Chó con học rằng tay chạm chân là sắp cắt móng. Sửa: chín lần chạm không làm gì, một lần mới làm.
- Đưa dụng cụ ra quá sớm. Kìm cắt móng, bàn chải, lược cũng cần được giới thiệu: để trên sàn cho ngửi, chạm vào người mà không dùng, rồi mới dùng.
- Cả nhà ai cũng ôm, bế, vạch chó con khi nó không muốn. Đặc biệt trẻ nhỏ. Sửa: bài tập này chỉ người lớn làm; trẻ chỉ vuốt lưng khi chó con tự lại gần.
Nếu chó con đã sợ hẳn một vùng, chẳng hạn chân sau, quay về bậc 1 ở vùng đó và tập lâu hơn. Nếu sau vài tuần vẫn không tiến, hoặc chó con phản ứng dữ dội, hãy hỏi bác sĩ thú y xem có đau ở đâu không, rồi tìm người có chuyên môn hành vi.
Giới thiệu dụng cụ trước khi dùng
Bàn tay quen rồi vẫn chưa đủ: kìm cắt móng kêu tách, bàn chải đánh răng lạ miệng, máy sấy thổi gió. Mỗi dụng cụ cũng đi qua các bậc như bàn tay.
- Bậc 1, để trên sàn: đặt dụng cụ cạnh bát ăn, rải vài hạt thưởng quanh nó. Chó con ngửi, liếm, bỏ đi, không sao.
- Bậc 2, cầm trên tay: cầm dụng cụ trong lúc làm bài chạm bình thường, không dùng đến nó.
- Bậc 3, chạm mà không làm: chạm mặt lưng kìm vào móng, đặt bàn chải lên môi, bật máy sấy ở xa, mỗi lần một thưởng.
- Bậc 4, âm thanh: với kìm, cắt một sợi mì khô hay que tăm cạnh chân chó con để nó nghe tiếng tách, rồi thưởng.
- Bậc 5, làm thật một chút: cắt một móng, chải hai cái răng, sấy một bên lưng. Dừng ở đó, thưởng lớn.
Nhà chị Lan giữ một giỏ nhỏ đựng kìm, lược, bàn chải ngay cạnh chỗ chó con hay nằm. Vì nhìn thấy mỗi ngày, mấy món này trở thành đồ quen, không còn là thứ chỉ xuất hiện khi sắp có chuyện.
Lịch bốn tuần gợi ý
Hai lượt ngắn mỗi ngày, mỗi lượt một hai vùng. Lịch dưới đây cho chó con khoảng hai đến bốn tháng tuổi; con nhạy cảm hơn thì kéo dài mỗi tuần ra gấp đôi.
| Tuần | Tập gì | Dấu hiệu đạt |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Vai, lưng, chân trước bậc 1–2; bắt đầu dạy tì cằm | Chó con tự đến gần khi thấy bạn cầm thìa |
| Tuần 2 | Chân trước bậc 3–4, tai bậc 1–2, chân sau bậc 1; để dụng cụ trên sàn | Nhấc chân trước vài giây mà vẫn liếm |
| Tuần 3 | Tai và miệng bậc 3, chân sau bậc 2–3; cầm dụng cụ khi tập | Vén môi nhìn răng không bị né |
| Tuần 4 | Bậc 4–5 các vùng đã vững; cắt thử một móng, chải thử vài răng; tập trên bàn trải khăn | Cả lượt tập chó con người mềm, không rút chân |
Sau bốn tuần, giữ bài tập như một thói quen nhẹ: vài lần chạm mỗi tối khi ngồi xem TV, mỗi tuần một lượt kỹ hơn. Bỏ hẳn vài tháng thì nhiều chó quên và lại nhạy cảm, nhất là trong giai đoạn thay răng.
Câu hỏi thường gặp
Chó con mấy tuần tuổi thì bắt đầu tập cho quen bị chạm?
Ngay khi về nhà và đã quen chỗ ở vài ngày, thường khoảng tám đến mười tuần tuổi. Chó con lớn hơn hay chó trưởng thành vẫn tập được, chỉ là cần đi chậm hơn và chú ý nhiều hơn đến dấu hiệu khó chịu.
Dùng thức ăn để thưởng mãi thì chó có hư không?
Không. Khi chó đã thoải mái, bạn giảm dần phần thưởng, chỉ thưởng thỉnh thoảng. Nhưng với những việc nó vốn không thích như cắt móng hay nhỏ thuốc, giữ thưởng suốt đời là chuyện bình thường và rất đáng.
Chó con cắn khi bị chạm vào chân thì làm sao?
Dừng ngay, đừng phạt. Quay về bậc chạm nhẹ hơn, chẳng hạn chỉ chạm đùi một giây. Nếu chó con chỉ phản ứng ở một chân, hãy kiểm tra xem có vết thương hay gai đâm không và đưa đi khám nếu nghi ngờ.
Bao lâu thì chó con chịu cho cắt móng?
Tuỳ con, thường vài tuần tập đều mỗi ngày. Lúc móng dài cần cắt gấp, cắt một hai móng mỗi lượt trong khi chó con liếm thìa, hoặc chỉ dũa nhẹ. Không cần cắt hết tất cả móng trong một lần.
Có nên tập cho chó con nằm ngửa để kiểm tra bụng không?
Chỉ khi nó tự nằm ngửa thoải mái lúc được gãi bụng. Đè chó con nằm ngửa để bắt nó nghe lời là cách cũ, làm chó sợ và mất tin tưởng. Phần lớn việc khám làm được khi chó đứng hay nằm nghiêng.
Khi đi khám thú y, nên làm gì để chó con đỡ sợ?
Mang theo thìa pate hay món nó thích, xin phép cho nó liếm trong lúc khám. Kể với người khám những chỗ chó con nhạy cảm. Nếu đã dạy tư thế tì cằm, cho chó con làm tư thế ấy trước. Vài lần ghé phòng khám chỉ để ăn thưởng cũng giúp ích.