Huấn luyện chó con nên bắt đầu ngay từ ngày đầu về nhà, thường khoảng tám tuần tuổi, với các phiên rất ngắn, chừng ba đến năm phút, vài lần mỗi ngày. Từ tám đến mười hai tuần ưu tiên xã hội hoá, chỗ ngủ, đi vệ sinh và tên gọi; từ ba đến bốn tháng thêm các lệnh nền tảng; từ bốn đến sáu tháng mang lệnh ra ngoài và giữ bình tĩnh qua tuổi thay răng, tuổi bắt đầu bướng.
Bài này là bản đồ tổng cho cả nửa năm đầu, chỉ ra việc gì quan trọng nhất ở mỗi chặng và việc gì có thể chờ. Từng bài tập riêng như tập lồng, cắn gấu quần hay quen tiếng động đều cần hướng dẫn kỹ hơn; ở đây chủ yếu là thứ tự và nhịp. Mốc tuổi là gợi ý, chó con mỗi giống và mỗi con mỗi khác.
Năm nguyên tắc chạy suốt sáu tháng
Phiên ngắn, nhiều lần. Chó con tập trung được trong thời gian rất ngắn. Ba phiên ba phút mỗi ngày cho kết quả hơn một phiên mười lăm phút. Dừng khi chó con còn muốn chơi tiếp.
Huấn luyện nằm trong đời sống. Không chỉ là "giờ học". Mỗi bữa ăn là cơ hội tập ngồi chờ, mỗi lần mở cửa là cơ hội tập đứng yên, mỗi lần chó con tự nằm xuống ngoan là lúc thả một miếng thưởng.
Thưởng thứ chó con muốn ngay lúc nó làm đúng. Đồ ăn nhỏ, mềm, ăn nhanh; ngoài ra là đồ chơi, được ra ngoài, được chào người. Thưởng trễ vài giây là chó con đã chuyển sang việc khác.
Ngủ đủ là một phần của huấn luyện. Chó con thiếu ngủ cắn nhiều, kém tập trung, dễ sợ. Ở tuổi hai ba tháng, phần lớn thời gian trong ngày là ngủ, và sau mỗi quãng thức khoảng một tiếng nên cho nghỉ.
Không đánh, không quát, không giật dây. Những cách đó làm chó con sợ người dạy, sợ bàn tay, và có thể dừng hành vi trước mắt mà không dạy được việc nên làm. Một chó con sợ thì học chậm hơn, và nỗi sợ ấy theo nó lâu.
Bản đồ sáu tháng: ưu tiên của từng chặng
Mỗi chặng có vài việc cốt lõi. Nếu bạn chỉ làm được ít, làm những việc này trước.
| Tuổi, khoảng | Ưu tiên chính | Có thể bắt đầu | Có thể chờ |
|---|---|---|---|
| 8–10 tuần | Chỗ ngủ và đêm đầu; góc vệ sinh; quen tay người chạm; nghe tên là quay lại | Tập lồng; trò ném thưởng; vài âm thanh trong nhà | Đi dây ngoài đường; lệnh đứng yên lâu |
| 10–12 tuần | Xã hội hoá theo kiểu bế ra ngoài; cắn nhẹ dần; ở một mình vài phút | Ngồi; nằm; lại đây trong nhà; đeo vòng cổ và dây trong nhà | Đi dạo quãng dài |
| 3–4 tháng | Gặp người lạ, chó hiền đã tiêm; lệnh nền tảng ngồi, nằm, lại đây, nhả | Đi dây lỏng ngắn; chờ ở cửa; đi xe ngắn | Lệnh nâng cao; trò chạy dài |
| 4–5 tháng | Mang lệnh ra ngoài nơi có xao nhãng; đồ gặm cho tuổi thay răng | Đứng yên vài giây; đi qua chó lạ không lao vào | Thi thố, biểu diễn |
| 5–6 tháng | Giữ nề nếp khi chó con bắt đầu thử giới hạn; ôn xã hội hoá | Lại đây từ xa trên dây dài; nằm yên khi có khách | Thả không dây ở nơi đông người |
Chó con nhỏ con thường trưởng thành sớm hơn, chó con giống lớn thì kéo dài hơn. Nhìn chó con nhà mình chứ đừng chỉ nhìn ngày tháng.
Mẫu một ngày của chó con ba tháng tuổi
Lịch dưới đây của nhà chị Lan, hai vợ chồng đi làm từ tám giờ, về nghỉ trưa được một người. Điều chỉnh theo giờ nhà bạn, nhưng giữ nhịp thức ngắn, ngủ dài.
- 6 giờ: dậy, đi vệ sinh ngay. Phiên tập ba phút trước bữa sáng: ngồi chờ khi đặt bát xuống.
- 6 giờ 30: bữa sáng, một phần trong đồ chơi nhả thức ăn. Chơi kéo co năm phút. Đi vệ sinh.
- 7 giờ 30: vào lồng hoặc quây với món gặm. Cả nhà chuẩn bị đi làm, chào tạm biệt bình thường, không kéo dài.
- 12 giờ: người về trưa: đi vệ sinh, bữa trưa, phiên tập ba phút gọi tên và lại đây trong nhà, bế ra ngõ mười phút. Trở lại quây.
- 17 giờ 30: đi vệ sinh, chơi tự do trong nhà có người trông, một phiên tập nằm.
- 18 giờ 30: bữa tối. Nghỉ trong lồng lúc cả nhà ăn cơm.
- 20 giờ: phiên làm quen chạm tay, chải lông vài nhát. Chơi nhẹ, ngửi tìm thưởng trên thảm.
- 22 giờ 30: đi vệ sinh lần chót, vào ổ.
Tổng cộng chỉ có khoảng bốn phiên tập ngắn, nhưng chó con còn học trong mọi khoảnh khắc khác: chờ bát ăn, vào lồng khi được gọi, được thưởng khi tự nằm yên. Lịch này cần thêm người trông giữa giờ hành chính nếu chó con nhỏ hơn mười hai tuần; quây nên đủ rộng để có góc vệ sinh tách khỏi chỗ ngủ.
Tuổi thay răng và tuổi bắt đầu bướng: chỗ hay vướng nhất
Khoảng bốn đến sáu tháng, chó con thay răng sữa sang răng vĩnh viễn. Lợi ngứa, có con chảy chút máu khi gặm, có con bỏ bớt ăn vài hôm. Nhu cầu gặm tăng vọt, và thứ trong tầm miệng là chân bàn, dây sạc, góc tường. Lúc này cần nhiều đồ gặm an toàn hơn, có món làm lạnh, và dọn sạch những thứ không muốn bị gặm khỏi tầm với.
Cũng từ khoảng năm sáu tháng, nhiều chó con bước vào giai đoạn giống tuổi mới lớn. Lệnh đã thuộc bỗng như quên, gọi không về, chạy theo mùi lạ, thử nhảy lên ghế đã cấm. Đây không phải chó hư và cũng không phải chó thách thức chủ. Não của nó đang thay đổi, thế giới bên ngoài hấp dẫn hơn, và những bài tập chỉ làm trong nhà chưa đủ vững ra ngoài.
Cách đi qua: hạ độ khó xuống. Tập lại các lệnh trong nhà và nơi ít xao nhãng, thưởng hậu hơn, dùng dây dài ngoài đường thay vì thả, giữ lịch ngủ. Đừng kết luận "con này cứng đầu" rồi chuyển sang cách mạnh tay; đó là lúc nhiều chủ làm hỏng mối tin cậy đã xây được.
Một số chó con trong giai đoạn này lại bỗng sợ những thứ trước đó không sợ, như người đội mũ, tiếng xe. Nếu gặp, quay lại các bài làm quen ở mức nhẹ, đừng ép.
Lỗi hay mắc trong sáu tháng đầu
Một vài lỗi lặp lại ở rất nhiều nhà. Nhận ra sớm sẽ đỡ phải sửa lớn về sau.
- Chờ chó con lớn mới dạy. Đến lúc đó nó đã tự học một bộ thói quen, có thói không hay. Sửa: bắt đầu từ ngày đầu, phiên ngắn.
- Dạy mười lệnh cùng lúc. Chó con lẫn lộn. Sửa: mỗi tuần một hai hành vi mới, ôn lại hành vi cũ.
- Mỗi người trong nhà dùng một từ khác. Người nói "ngồi", người nói "ngồi xuống đi", người nói "sít". Sửa: viết danh sách từ lệnh dán tủ lạnh.
- Chỉ tập trong phòng khách. Chó con ngồi ngoan ở nhà nhưng ra ngõ là quên. Sửa: tập cùng một lệnh ở bếp, ban công, sân, ngõ, rồi nơi đông hơn.
- Gọi "lại đây" để làm việc chó con ghét. Tắm, cắt móng, nhốt vào phòng. Sửa: những lúc đó tự đi đến bế, giữ tiếng gọi luôn gắn với điều tốt.
- Bỏ xã hội hoá khi chó con đã lớn hơn. Sửa: mỗi tuần vẫn có trải nghiệm mới nhẹ nhàng, đến hết năm đầu.
Anh Minh từng dừng mọi buổi tập khi chó con tròn bốn tháng vì "nó biết hết rồi". Hai tháng sau chó kéo dây, nhảy chồm lên khách. Anh quay lại lịch hai phiên ngắn mỗi ngày, sau ba tuần mọi thứ trở lại nề nếp.
Khi nào nên tìm người giúp
Huấn luyện tại nhà giải quyết được phần lớn việc của chó con. Nhưng có những tình huống cần thêm người có chuyên môn.
- Chó con gầm gừ, cắn khi có người đến gần bát ăn, đồ chơi hay chỗ ngủ, và mức độ tăng dần.
- Chó con sợ hãi rõ rệt với nhiều thứ cùng lúc, run rẩy, trốn, tè ra khi gặp người lạ dù đã tập nhẹ nhàng.
- Chó con hoảng loạn mỗi khi ở một mình vài phút, cào cửa đến chảy máu, sủa hú không ngừng.
- Chó con cắn mạnh đến chảy máu, không giảm sau vài tuần dù cả nhà đã làm đúng cách.
- Hành vi đổi đột ngột: bỏ ăn, đi vệ sinh bậy lại sau khi đã sạch, ít chơi, kêu khi bị chạm.
Với nhóm dấu hiệu cuối, đi thú y trước vì có thể là bệnh. Với các nhóm còn lại, chọn người huấn luyện dùng phương pháp thưởng, không dùng vòng cổ điện, xích siết hay đòn roi, và sẵn lòng giải thích cách làm cho cả nhà. Nếu bị cắn chảy máu, rửa vết thương dưới vòi nước với xà phòng và đi khám để được tư vấn tiêm phòng dại.
Tự chấm mỗi cuối tuần: chó con nhà bạn đang ở đâu
Thay vì đếm xem chó con đã thuộc bao nhiêu lệnh, cuối mỗi tuần trả lời nhanh mấy câu dưới đây. Câu nào trả lời "chưa" thì tuần sau dồn thêm vài phiên cho việc đó.
- Ngủ: chó con có tự vào ổ hay lồng nghỉ khi mệt không, hay phải có người ngồi cạnh mới ngủ?
- Vệ sinh: trong bảy ngày qua có bao nhiêu lần đi sai chỗ, và chúng rơi vào giờ nào? Nếu dồn vào một giờ, đó là chỗ cần dắt đi sớm hơn.
- Tên gọi: gọi tên một lần trong nhà, chó con có quay lại nhìn trong vòng một hai giây không?
- Tay người: cầm chân, xem tai, vén môi được vài giây mà nó vẫn mềm người không?
- Ở một mình: bạn ra khỏi phòng vài phút, chó con có tiếp tục gặm đồ hay nằm yên không?
- Trải nghiệm mới: tuần này chó con đã gặp ít nhất ba người lạ, hai âm thanh mới, một bề mặt mới theo kiểu an toàn chưa?
- Cắn: số lần răng chạm da có giảm so với tuần trước không, và có ai trong nhà còn chơi trò để chó con cắn tay không?
Bác Tư ghi các câu trả lời vào một cuốn sổ nhỏ treo cạnh tủ lạnh. Sau sáu tuần nhìn lại, bác thấy rõ chó con tiến bộ nhanh ở chuyện vệ sinh nhưng chậm ở chuyện ở một mình, và dồn thêm thời gian vào đúng chỗ đó.
Câu hỏi thường gặp
Chó con mấy tháng tuổi thì bắt đầu huấn luyện được?
Ngay khi về nhà, thường khoảng tám tuần tuổi. Ở tuổi này chó con học rất nhanh, chỉ cần các phiên ngắn vài phút và phần thưởng nhỏ. Lệnh nào phức tạp hay cần tập trung lâu thì để sau, nhưng nền nếp thì bắt đầu ngay.
Mỗi ngày nên huấn luyện chó con bao nhiêu phút?
Gợi ý chung là vài phiên ba đến năm phút mỗi ngày, cộng với rất nhiều lần tập lồng ghép vào sinh hoạt như chờ bát ăn, chờ mở cửa. Dừng khi chó con còn hăng, đừng chờ nó chán hay mệt.
Chó con năm sáu tháng bỗng không nghe lời nữa, phải làm sao?
Đây là giai đoạn nhiều chó con thử giới hạn và dễ xao nhãng. Hạ độ khó, tập lại trong nhà, thưởng hậu hơn, dùng dây dài ngoài đường. Kiên nhẫn qua vài tuần thường đủ. Không chuyển sang cách mạnh tay.
Có cần dùng clicker khi huấn luyện chó con không?
Không bắt buộc. Clicker giúp đánh dấu đúng khoảnh khắc chó con làm đúng, nhưng một từ ngắn như "đúng" nói đều giọng cũng làm được việc ấy. Quan trọng là đánh dấu nhất quán và thưởng ngay sau đó.
Chó con đang thay răng có nên tạm dừng tập không?
Không cần dừng, chỉ cần nhẹ tay hơn. Dùng thưởng mềm, tránh trò kéo co mạnh nếu lợi đang đau, tăng đồ gặm lạnh. Nếu chó con bỏ ăn nhiều ngày, lợi sưng đỏ hoặc răng sữa chưa rụng khi răng mới đã mọc, đưa đi khám.
Nhà đi làm cả ngày thì có huấn luyện chó con được không?
Được, nhưng cần sắp xếp. Phiên tập dồn vào sáng sớm và tối, giữa ngày có người về hoặc nhờ người trông cho chó con đi vệ sinh và chơi. Chó con dưới ba tháng ở một mình cả ngày thì khó tập vệ sinh và dễ phá.